Agron Aliaj, një shpirt i lirë te njeriu i lirë

Sipas bisedës me gjeniun e letrave shqipe Ismail Kadare

Nga Agim Doçi

E kam ditur gjithmonë, në mënyrë të përgjithshme, teorike, që vallëzim, koreografi do të thotë një çlirim i trupit. Por çlirimi i trupit nuk mund të vijë pa çlirimin e mendjes e të shpirtit. Vetëm kështu mund të jetë i plotë, mund të jetë i thellë çlirimi. Prandaj koreografët e mëdhenj, koreografët e shquar, vallëzuesit e mëdhenj janë zakonisht njerëz të lirisë…

Që në bisedat e para që kam patur me Agron Alinë, ka ndodhur në Helsinki në kapërxyell të vitit 1962, ku kemi qëndruar një kohë mjaft të gjatë në Festivalin e Rinisë, unë ndjeva një afërsi shpirtërore me të. Atje kuptova edhe njëherë, ndonëse e dija teorikisht, sesi arti duke qenë në aspekte të ndryshme, ka gjithmonë një substrakt, një shtrat të përbashkët, një enë komunikimi të përbashkët që bashkon njerëzit e tij, njerëzit e vet, dishepujt e vet. Njerëzit e artit, janë si të thuash si idhtarë, si ndjekës të një Urdhëri të Fshehtë, Urdhëri i Artit.

Nuk ka rëndësi se me se merren, me letërsi, muzikë, skulpturë apo pikturë, ata kanë diçka që i bashkon. Në Finlandë sëbashku me Agronin kemi patur biseda shumë interesante, shumë të bukura, dhe kryesisht unë kuptova që Agron Aliaj ishte jo vetëm një koreograf i shquar por edhe një Njeri i Lirë në radhë të parë. Unë kuptova nervozizmin e tij, atë mërzinë që i shkaktonte këmisha e ngushtë e rregullave të artit të realizmit socialist.

Për fat të mirë (ndoshta unë kam folur një çikë më shumë… ai më dëgjonte) në ato pak fjalë që m’u përgjigj dhe Agroni, e kuptova që ne të dy kishim mendime përafërsisht të njëjta, për gjënë themelore që ishte liria. Liria në art në radhë të parë dhe prapa lirisë që kërkon njeriu në art, duhet të kuptosh gjithmonë që kërkon një liri tjetër, që ndoshta në kushtet e egra të survejimit shqiptar nuk thuhej, por ata që kërkonin lirinë në art ishin më pas ata që kërkonin një liri tjetër. Lirinë më të thellë, lirinë e përgjithshmë, lirinë shoqërore.

Më kanë mbetur në mendje bisedat me të, në kopshtet e Helsinkit, në rrugën e kthimit, e cila ishte gjithashtu mjaft e gjatë. Kemi qëndruar në Pragë para se të vinim në Shqipëri dhe pata një gëzim e thashë me vehte: " Shyqyr moj Shqipëri pavarësisht atij rendi të ashpër që na ka dhënë fati të jetojmë, ka njerëz të lirë"! Në këtë ndërkomunikim shpirtëror, padyshim luajti rol, që ne kishim qenë për studime jashtë shtetit: studime për art. Ishim kthyer papritur, ramë si në një kurth në vendin tonë, që u gjend papritur i izoluar, i prerë nga një pjesë e madhe e kësaj bote që quhej bota socialiste, por sidoqoftë që ishte një hapësirë e gjerë.

Patëm dhe kemi provuar të njëjtin trishtim, të njëjtin ankth që krijon ndarja, muret përreth. Kjo ka qenë padyshim një ndihmë për t’u marr vesh. Kam ruajtur me Agron Alinë, ndonëse puna nuk na lejonte të takoheshim shpesh, të njejtën ndjenjë të mirë, të njëjtin kujtim të mirë, të njëjtin mendim të mirë, gjatë gjithë kohës së gjatë që jetuam pastaj në vendin tonë stalinist dhe të mbyllur. Ka qenë një kënaqësi për mua. Kam bashkëpunuar dy herë me të për dy baletet me subjekte të ndryshme. Njëri me subjekt nga romani "Gjenerali i ushtrisë së vdekur" dhe tjetri "Plaga e dhjetë e Gjergj Elez Alisë" me muzikë te Fehmi Ibrahimit. Kishim një mirëkuptim absolut mjaft të mirë midis nesh, gjë që është një nga kënaqësitë më të mëdha të çdo krijuesi në botë.

Ai më kuptonte shumë mirë, jashtëzakonisht, e kapte çdo gjë të artit e të letërsisë, në artin e poezisë dhe vërtet ishte një kënaqësi e madhe të bashkëpunoje me Agronin.

Ishte kënaqësi njerëzore dhe sidomos intelektuale.

Për mua ishte një kënaqësi, kur Agroni u kthye nga studimet jashtë shtetit nga Moska, gjatë gjithë kohës e kam ndjekur me kënaqësi punën e tij kur vuri në skenë baletet e mëdhenj botërorë që ishin ngjarje për jetën artistike shqiptare në atë shkretëtirë e një arti propogandistik të tharë, të shterptë. Kujtoj veprat e përjetshme të artit të përjetshëm, që nuk kishin të bënin me kohën komuniste që vuanim. Kujtoj ato të Paganinit, Francesca da Rimini etj.

Ai i mbajti gjallë këto vepra që ishin si një ushqim, që njerëzit e prisnin si ujët e pakët, dhe ai duhet të jetë krenar që ai e mbajti gjallë këtë burim shprese dhe kuraje për njerëzit. Prandaj këtu do të shtoja që është një gjë e mrekullueshme, shumë e mirë që zoti Dedin Suli ka shkruar një libër për Agronin. Këto libra janë shumë të vlefshëm dhe të nevojshëm për të dëshmuar sesi ka qenë jeta jonë në këtë vend. Për të dëshmuar për ata njerëz që e mbajtën gjallë anën humane të jetës, e cila kërcënohej nga të gjitha drejtimet asokohe.

Kjo ishte njëlloj si të ushqesh lirinë, të ushqesh shpirtin njerëzor, të ushqesh kurajon njerëzore dhe t’u kujtosh njerëzve se në këtë botë ka edhe gjëra më të larta, më sublime sesa ajo propoganda, puna vullnetare e detyrueshme, burgu që të kërcënonte asokohe, ose ajo varfëria që të nxin jetën, duke u kujtuar njerëzve se ka gjëra të larta, për të cilat njeriu ka nevojë për to.

Prandaj është për t’u përgëzuar autori z. Dedin Suli, për këtë libër që është përshkruar me kaq ndjeshmëri, dashuri dhe inteligjencë.