Metamorfoza e Mjekësit

Uzina e teknologjise militarizuese, tashmë do të jetë në dobi të lirisë dhe paqes

Nga Muharrem Dardha

Në ditët e para të tetorit, Uzina e Lëndëve Plasëse në Mjekës pati shumë mysafir dhe të ftuar. I pranishëm ishte edhe ministri i Mbrojtjes Fatmir Mediu dhe drejtori i Përgjithshëm i NAMSA-s, gjeneralmajor Karl Heinz Mynzner. Njerëzit që gjallëruan mjedisin e uzinës do të merrnin pjesë në përurimin e një projekti të ri, që do të realizojë uzina dhe që kap shifrën 6.4 milion euro. Një furrë moderne, e vendosur këtu me ndihmën e NAMSA-s (NATO) do të asgjesojë 8 mijë tonë fishekë të kalibrave të ndryshëm. Tashmë kjo uzinë, dikur me emër në të gjithë vendin, ka nisur të rigjallërohet, por me një sens tjeër. Nga një uzinë që prodhonte "lëndën" bazë të militarizimit, sot është kthyer në një instrument që i shërben demilitarizimit, më qartë në një uzinë që asgjëson municionet që për shumë vite mbushën depot dhe pikat e hapjes së Ushtrisë shqiptare. Që nga viti 1992 e këndej Forcat tona të Armatosura janë futur në rrugën e reformave dhe të një ristrukturimi të thellë. Ky proces i pakthyeshëm dhe tepër i rëndësishëm, përpos të tjerave, është shoqëruar edhe me një shkurtim të ndjeshëm të numrit të njësive, forcave dhe mjeteve ushtarake. Ky arsenal ushtarak i dalë tepër, tashmë do të shkonte drejt shkatërrimit dhe asgjësimit të plotë, problem i cili vjen edhe si një obligim mbarështetror në kuadrin e demilitarizimit të rajonit tonë. Për këtë qëllim, në bashkëpunim edhe me donatorë të huaj, siç është kompania NAMSA, janë krijuar struktura dhe miratuar mjaft projekte për shkatërrimin dhe asgjësimin e municioneve. Projekti i parë i suksesshëm ishte asgjësimi i mbi 1.6 milion minave kundërpersonel, që përfundoi në prill të vitit 2002. Pas kësaj date, Shqipëria nuk disponon më mina kundërpersonel, duke zbatuar para afatit detyrimet e Marrëveshjes së Otavës. Deri në fund të vitit 2004, me fondet e shteteve donatore dhe ato të Ministrisë së Mbrojtjes, janë demilitarizuar rreth 30 mijë ton municione, 504 tanke e mjete të blinduara, 1310 gryka artilerie të ndryshme, 4 mjete detare dhe 474 mjete transporti. Duke vlerësuar këtë proces, ministri Mediu në fjalën përshëndetëse që mbajti në Uzinën e Mjekësit theksoi: "Vendi ynë konsiderohet lider në rajon në fushën e demilitarizimit, duke dhënë kontribut real në forcimin e sigurisë dhe mirëbesimit reciprok në rajonin e Ballkanit e më gjerë".

Kur hidheshin themelet e uzinës

Në fillim të viteve ’60-të, pak kilometra përtej Urës së Shkumbinit, në një hapësirë që fshihet mes kodrave gjelbëroshe rrumbullake, në të djathtë të rrugës që të çon në Cërrik, nisi ngritja e një kantieri të ri dhe që shumë shpejt do të merrte përmasat e një uzine, e cila do të njihej me emrin e fshatit afër saj: Uzina e Mjekësit. Ishin vitet, kur atdheu ynë përjetonte dramën e madhe të prishjes me aleatin e saj më të fuqishëm, Bashkimin Sovjetik dhe pas tij, thuajse me të gjithë vendet e ish-kampit socialist. Udhëheqësit komunist të Shqipërisë, gjoja në emër të mbrojtjes së marksizëm-leninizmit, pas këtij divorci tragjik për fatin e popullit të vet, kishin nisur afrimin me një tjetër vend të madh komunist, por që ndodhej mijëra kilometra larg, me Kinën. Situata ishte kritike, ku veç varfërisë dhe pasigurisë ekonomike, njerëzve u flitej edhe për një agresion ushtarak eventual dhe kanosje të lirisë e pavarësisë së tyre.

Pikërisht në këtë kohë, në vendin tonë filluan të shfaqeshin ndihmat dhe investimet e para kineze. Dhe doemos fusha e mbrojtjes ishte prioritare. Ngritja e një uzine për prodhimin e lëndëve plasëse dhe barutrave do të ishte ndër të parat që do të regjistrohej në vargun e një numëri të madh veprash industriale që do të pasonin në ato vite. Kjo uzinë dhe disa të tjera do të përbënin bërthamën e asaj që më vonë u quajt industria ushtarake. Pikërisht në këto vite kjo industri, krahas drejtimit të saj riparues dhe rinovues për tenikën luftarake që dispononte ushtria jonë (tanket, artilerinë, anijet, avionët), do të drejtohej edhe në prodhimin e një pakete të caktuar armatimi, kryesisht atij të lehtë dhe municioneve përkatëse. Dhe do të vinte pranvera e vitit 1965, ku nisi prodhimin fabrika e amoniteve, e cila shënoi edhe rrugëtimin e gjatë të asaj që më pas u quajt Uzina e Lëndëve Plasëse...

Modernizimi i uzinës në vitet ’80-të

Nga fundi i viteve ’70, pas prishjes me kinezët, si kudo edhe në Uzinën e Mjekësit po ndjehej kërcënimi i një situate të vështirë. U duk sikur e ardhmja e saj po vihej në një dilemë të madhe. Por, pikërisht në këtë situatë ishte ndezur nje dritë tjetër jeshile për uzinën. Kishin nisur lidhjet dhe bashkëpunimi me suedezët. Natyrisht, ky ishte një ogur i mirë dhe i dobishëm për fatin e uzinës dhe të punëtorëve të saj, por edhe një orientim i ri drejt teknologjisë perëndimore. Se kush dhe sesi u realizua kjo lidhje, pak mund të mësosh nga goja e bashkëkohësve, por ajo që duhet thënë është fakti se, në vitin 1982 uzina pësoi një hop të madh sasior dhe cilësor. Në bashkëpunim me firmën e njohur suedeze "Bofors", u ndërtua kompleksi i ri i prodhimit të eksplozivëve ku përfshihen një sërë uzinash, secila me teknologjinë e vet specifike si ajo e TNT-së (trotil), e heksogenit, e nitrocelulozës, e barutit me një bazë, e nitroglicerinës, e barutit me dy baza, e dinamitit, si dhe shumë impiante të tjera ndihmëse. Ndërmarrja u pajis me rrjet të plotë inxhinierik për furnizimin me energji elektrike, ujë, avull, ajër të koprimuar, kanalizime dhe sisteme neutralizimi dhe denitrimi, duke realizuar ciklin e plotë dhe të mbyllur për prodhimin deri në ambalazhimin e produktit sipas standardeve bashkëkohore.

Personelit inxhiniero-teknik do t’i bashkangjitej grupi i ri i inxhinierëve dhe specialistëve të specialezuar në Institutin Nobel-Chematur dhe në uzinat e kompanisë së mirënjohur "Bofors" në Suedi. Inxhinierët Janko Konomi, i cili mori në drejtim uzinën, Kamber Haxhihyseni, që u bë kryeinxhinier, si dhe inxhinierët e talentuar: Pandi Lubonja, Granit Leka, Mira Zaçe, Vasil Shkurti, Niko Lena, Nexhip Agaraj, Ilir Malollari, Luan Pashaj, i ndjeri Kujtim Haxhia, Jorgo Kromidha etj, janë disa nga ata që pas kualifikimeve në Suedi, krijuan një bërthamë të fuqishme shkencore dhe çuan më tej mendimin novator për modernizimin e teknologjisë prodhuese.

Uzina pësoi vërtet një hop të madh. Në vitet 1982 deri 1988, numri i punonjësve arriti deri në 1100 vetë, pa llogaritur punëtorët e ndërtimeve që ishin në proces. Në këto vite uzina arriti standarde ndërkombëtare të prodhimit dhe kapacitete gati të pabesueshme, duke kapur shifrën mbi 10 mijë ton eksploziva në vit dhe duke u bërë një ndërmarrje konkuruese në tërë rajonin tonë. Puna ishte e organizuar zinxhir, pothuajse të gjitha fabrikat punonin me tre turne dhe çdo gjë ishte e planifikuar. Ndërkaq u rrit dhe u përsos më tej kooperimi dhe bashkëpunim me sistemin e uzinave dhe të kombinateve të industrisë ushtarake dhe asaj kimike në tërësi të vendit tonë. Janë vitet kur Uzina e Mjekësit krijoi një emër të mirënjohur, duke u radhitur në elitën e industrisë ushtarake.

Rrezikshmëri ekstreme dhe parajsë ambjentale

Të gjithë proceset e punës në uzinë ishin të lidhura me prodhimin e lëndëve plasëse, duke filluar që nga amonitet, dinamitet, nitroglicerina, barutet me një dhe dy bazë etj. Kjo do të thotë që rreziku këtu ka qenë përherë prezent. Por gjatë gjithë historisë së saj 40-vjeçare uzina nuk ka patur asnjë rast të tillë, asnjë jetë njerëzore nuk është cënuar, asnjë shkatërrim sado i vogël nuk ka ngjarë…Ky është një shembull i qartë i punës dhe kujdesit të madh që është treguar për zbatimin e rregullave të sigurimit teknik dhe për mbrojtjen e jetës së njerëzve në uzinë. Njihen dhe janë regjistruar shume eksplozione masive në uzinat homologe si kjo në botë, tregon inxhinieri Granit Leka, por tek ne nuk kanë ndodhur kurrë gjëra të tilla të frikshme dhe me pasoja njerëzore. Shumëkush nga homologët tanë jashtë vendit mund të prisnin lajme të rënda nga Uzina e Mjekësit, por rezultati ishte vërtetë befasues për ta. Këtë na e kanë shprehur jo vetëm njëherë partnerët dhe miqtë tanë në Suedi. Për ne mbi të gjitha qëndronte sigurimi dhe përkujdesia ndaj njerëzve, ndaj punëtorëve. Por jo vetëm kaq. Përgjatë gjithë historisë së saj uzina nuk njeh asnjë rast të shkatërrimit apo ndotjes ekologjike të mjedisit. Lënda e parë dhe produktet që ka prodhuar uzina kanë qenë dhe janë një mundësi potenciale edhe për ndotjen e ambjentit të zonës përreth. Por edhe kjo nuk ka ngjarë. Në çdo rrugë, në çdo mjedis dhe në çdo cep të uzinës ndjehet dora e njeriut që ka punuar në vite. Që në hyrje të uzinës, në rrugët e asfaltuara që gjarpërojnë përmes mjedisit të saj dhe përgjatë githë hapësirës prej më se 125 hektarë, vetja të duket sikur noton në një hapësirë krejtësisht të gjelbëruar, sikur gjendesh në një zonë vërtetë turistike. Nga majat e kodrave plot jeshillëk, në kurrizet e tyre të mbushura me pisha, bredha, akacie dhe deri te parcelat e shumta ku rriten prej vitesh plot pemë frutorë dhe një shumëllojshmëri e panumërt zogjsh etj, ndjehesh si në një oaz ekzotik dhe jo si në një uzinë kimike. Edhe banorët e fshatrave përreth nuk e kanë ndjerë asnjëherë veten të kërcënuar prej saj. Kjo falë punës dhe përkujdesit të përhershëm të drejtuesve dhe punonjësve të uzinës.

Uzina në memorien e njerëzve të saj

Inxhinieri mekanik Andon Lefteri është një nga krijuesit e uzinës. Ka filluar punën këtu që në shtator të vitit 1964. Së bashku me disa të tjerë bënte pjesë në përfaqësinë e grupit të shfrytëzimit. Në këtë kohë uzina ishte ende në ndërtim. Ai tregon se me të ka qenë edhe inxhinieri elektrik Ndreko Çela, Kujtim Buhasi i specializuar për sektorin e teknikës etj. Në krye të grupit qëndronte ushtaraku nga Tropoja Sandër Sokoli, i cili ka qenë drejtori i parë i shfrytëzimit të uzinës. Ishte një burrë serioz, kërkues dhe i respektuar, kujton inxhinier Andoni. Në fillim të viteve ’70-të, jeta e tij përfundoi keq. Ai ishte nipi i ish-gjeneralit Sadik Bekteshi dhe u dënua si armik i popullit me 12 vjet heqje lirie, por u vra në mënyrë tragjike në revoltën e njohur të burgut në Qafën e Barit…Më pas, drejtor erdhi Rexhep Saraçi, përfaqësues i Ministrisë së Mbrojtjes Orhan Bahçellari dhe kryeinxhinier Abdyl Alikaj. Kryeteknolog ishte Vasil Cane, kryekontrollor i cilësisë Qemal Çota, shefe laboratori Zana Çota, Esat Ferra shefi i repartit të prodhimit, Miri Nanushi specialist etj. Të gjithë të rinj në moshë, të dashuruar me profesionin. Ata sapo ishin kthyer nga specializimi në Kinë dhe njohuritë e marra në fushat përkatëse filluan t’i zbatojnë në fabrikën e re. Inxhinier Andoni tregon se në fillim nisi prodhimi i amoniteve, që përdoreshin për realizimin e plasjeve në miniera, në gurore, në hapje rrugësh etj. Pas vitit 1972 u ngrit fabrika e prodhimit të fitilit zjarr përcjellës, duke shënuar një tjetër arritje në pasaportën e prodhimeve të uzinës.

Mehmet Mollholli është një burrë gjysëm bjond dhe me një fytyrë të hequr, ku ruhen ende shenjat e një pune të lodhshme shumëvjeçare në këtë uzinë. Ai është një nga inxhinierët kimistë më të vjetër të uzinës dhe ka kryer disa detyra të rëndësishme këtu. Në vitin 1968 filloi punë si inxhinier prodhimi, më pas ka drejtuar degën teknike dhe më vonë kryeinxhinier i uzinës. "Kemi punuar me dëshirë e përkushtim, tregon ai, uzina na rriti e na burrëroi, ajo u bë një shkollë e shkëlqyer për të gjithë punonjësit e saj. Këtu kalova vitet më të bukura të jetës sime, këtu u bëra vërtet profesionist, prandaj dhe kam një mall të vazhdueshëm për të gjithë shokët dhe shoqet, por edhe për çdo cep të uzinës". Në bisedë e sipër ai kujton emra shokësh dhe shoqesh me të cilët ka punuar me vite të tëra: teknologët Agim Tirana dhe të ndjerin Seit Beti, mekanikët Shaqir Trokolici dhe Ali Tahirin, elektricistin që, siç thotë vetë, nuk e ndërronte me një inxhinier, punëtoret Thellëza Hoxha, Vasilika Biba etj.

Zenepe Mukja duket sikur ndjen dhimbje për vitet e punës në uzinë, vite të cilat, siç e përsërit shpesh ajo, nuk kthehen më, por ruhen të freskët në kujtesën e saj. Ka punuar plot 37 vjet në uzinë dhe ka kryer detyrën e ekonomistes në degën e Financës derisa doli në pension në vitin 2001. Kishim një kolektiv të mrekullueshëm, tregon ajo, një shoqëri të paharruar dhe zë e flet me mall për shefin e degës së financës Selim Koçin, ekonomisten e furnizimit dhe shoqen e saj të paharruar Sheqere Liço, shefin e degës së planit Bajram Memën dhe Shkëndije Feran etj.

Memoria e uzinës shpaloset bukur edhe nga rrëfimet e Sotiraq Blidos. Është elbasanlli, me një trup të bëshëm dhe që po i afrohet 70 vjetëve. Në shtator të vitit 1964 erdhi këtu si shofer dhe u largua në vitin 1998 kur doli në pension, pra 34 vjet punë të pandërprerë në këtë uzinë. Ka punuar disa vite si shofer autobuzi për transportimin e punëtorëve. Në ato vite, kujton ai, uzina kishte 500-600 punëtorë, të cilët punonin me tre turne. Pjesa më e madhe ishin djem dhe vajza të reja, shumë prej të cilëve ai i mban mend me emra edhe sot. Gumëzhinte autobuzi dhe tërë uzina nga zërat dhe vrulli i tyre rinor. Në Elbasan e quanin privilegj të punoje në uzinën tonë. Kjo sepse këtu kishte një rregull dhe disiplinë të lartë, kishte siguri, harmoni dhe mirëkuptim të mrekullueshëm mes punonjësve. Shumë të rinj dhe të reja u njohën, u dashuruan dhe lidhën jetën e tyre pikërisht në këtë uzinë. Këtu u njoh magazinieri Qemal Kacollja me Sabirenë, kuzhinieren simpatike, të cilët vite më vonë, djalin e tyre Fatbardhin e punësuan si shofer autobuzi po në këtë uzinë, punë të cilën vazhdon ta kryejë edhe sot. Dashuri të tilla të sinqerta buisnin e shpërthenin heraherës mes të rinjve të uzinës. Inxhinier Fatbardh Çangu dhe Florinda Lushaj, shoferi Gëzim Duduci dhe Irma elektriçistja, mekaniku Sajmir Kokunja dhe Zana, vajza punëtore e bakelitit, Qemali me Zanën…janë vetëm disa nga dhjetra të rinj e të reja, që familjet e tyre i lidhën pikërisht këtu, gjatë punës në uzinën e tyre të dashur.

Më pas, Raqi punoi si shofer furnizimi dhe për më se 18 vjet rradhazi me "Saurrelin" e tij transportoi në të gjithë vendin prodhimet e uzinës. Bashkë me të punuan për shumë vite shoferët: Musa Gjevori, Fadil Bajraktari, Sotir Sinani, Ligor dhe Tomor Bërdufi etj. Raqi tregon për vështirësitë që hasnin gjatë transportimit të lëndëve plasëse në rrugët e vështira në veri të vendit, si dhe në depot ushtarake që ishin në thellësi të grykave dhe maleve. "Por, thotë ai, jemi krenarë se me ato tonelata amonite, dinamite e trotil që kemi transportuar janë realizuar një varg plasjesh masive, siç janë ato për ndërtimin e hidrocentraleve të Fierzës, Komanit etj, të cilët janë dhe do të mbeten vepra të papërsëritshme në historinë e vendit tonë".

Në këtë uzinë ka punuar për rreth 20 vjet edhe Fitnete Xhakolli, ose Noni, siç i flasin të gjithë. Ajo ka qenë ekonomiste në reparte të ndryshme të uzinës, ndërsa tani kryen detyrën e kryellogaritares në Ministrinë e Mbrojtjes. Noni kujton shoqërinë që kishin në uzinë dhe jetën e gjallë kulturore dhe artistike që bënin. Uzina kishte një grup të mirënjohur artistik. "Nuk mund të harroj kurrë, tregon Noni, shokët dhe shoqet e uzinës, me të cilët organizonim lloj-lloj shfaqjesh artistike, mbrëmje vallëzimi, ekskursione dhe aktivitete sportive".

Uzina në kapërcyell të tranzicionit

Fillimi i viteve ’90-të e gjeti Uzinën e Mjekësit në vështirësi ekstreme. E ardhmja që po ravijëzohej projektonte të tjera politika dhe të tjera synime. Po vinte koha e hapjes dhe integrimit me botën, një kohë kur fuqia militare e armëve do të zëvëndësohej me fuqinë e fjalës dhe të dialogut për të ndërtuar një botë demokratike dhe paqësore…Ndërkaq edhe reduktimi drastik i kapacitetit prodhues të minierave dhe për pasojë reduktimi i kërkesave për eksploziva civile, ishte një arsye tjetër që po vinte në mëdyshje ekzistencën e kësaj uzine. Negativisht ndikoi edhe kapitullimi i njëpasnjëshëm i uzinave të industrisë kimike të vendit, të cilat ishin furnizuese me lëndë të para për Uzinën e Lëndëve Plasëse. Megjithatë, në vitet 1990 deri 1997, uzina mbijetojë në sajë të zhvillimit të eksporteve në rajon, duke mbajtur në marrëdhënie pune rreth 700 punëtorë. Duhet përmendur këtu puna dhe përpjekjet e mëdha të ish-drejtorit Aleks Lako, ish-kryeinxhinierit Granit Leka dhe të inxhinierëve të mirënjohur Nexhip Agaraj, Niko Lena dhe Stavri Çipi, të cilët mundësuan njëfarë integrimi në rajon si shpresa e vetme për të siguruar kapacitetin mimimal të domosdoshëm. Gjithsesi nevojitej ende përpjekje për të konsoliduar tregjet dhe diçka po projektohej, por erdhi viti 1997 dhe kapaciteti vajti në zero… Pas këtij viti numri i punëtorëve u reduktua ndjeshëm. Ajo vazhdojë të mbijetojë kryesisht si rezultat i asistencës shtetërore. Por, pas vitit 2000 uzina ka nisur të lëvizë drejt një orientimi të ri: përdorimi i kapaciteteve teknike për shkatërrimin e municioneve.