Alfabeti fonetik i NATO-s,
gjuha që e kupton gjithë bota

Nga: Albert Hitoaliaj

Përshtatja ndërkombëtare
Pasi ky alfabet u vu në përdorim nga Organizata Civile Ndërkombëtare e Avicionit (ICAO), ai u përshtat dhe u vu në përdorim edhe nga shumë organizata të tjera ndërkombëtare, përfshirë këtu edhe NATO-n. Por kjo e fundit nuk ishte e vetmja, pasi ky alfabet u vu në përdorim edhe nga organizata të tjera si: Bashkimi Ndërkombëtar i Telekomunikimit (ITU), Organizata Detare Ndërkombëtare (IMO), Administrimi Fedaral i Aviacionit (FAA) dhe Instituti Amerikan Kombëtar i Standardeve (ANSI). Ky alfabet është një nënkategori i Kodit Ndërkombëtar të Komunikimit (INTERCO), i cili origjinën e ka nga sinjalet që jepeshin me flamuj apo me dritë, sinjale zanore me fishkëllimë, sirenë, këmbanë ose zile ashtu si kodet me me dy apo tre gërma në vend të përdorimit të shumë frazave. Të njëjtat fjalëkyçe alfabetike janë të përdorura nga të gjitha agjensitë, por secila prej tyre zgjedh një nga dy grupe të ndryshme fjalëkyçesh. NATO përdor fjalët numerike të zakonshme të anglishtes (zero, një, me disa ndryshime shqiptimi), ndërsa IMO përdor formimin me fjalë numerike të përziera (nadazero, unaone).

Emri i përdorur
Emri i alfabetit që përdoret zakonisht (alfabeti fonetik i NATO-s) u zhvillua, sepse ai ashtu paraqitet në Allied Tactical Publication ATP-1, vol.II: Allied Maritime Signal and Maneuvering Book, i përdorur nga të gjitha forcat detare të vendeve të NATO-s. Për shkak se gërmat lejojnë mesazhet që të shqiptohen nëpërmjet flamujve apo kodit Mors, në mënyrë natyral u fillua që fjalëkyçet e përdorura të quheshin alfabeti fonetik. Emërtimi alfabeti fonetik i NATO-s filloi që të përdorej pothuajse kudo, për shkak, sepse sinjalet e përdorura për të lehtësuar taktikat dhe komunikimin detar të SHBA-së dhe NATO-s, u bënë globale. Gjithsesi, ATP-1 është shenjuar si i tipit NATO Confidential (i klasifikuar), kështu që ai nuk është i publikueshëm. Megjithatë një tip i paklasifikuar dokumenti u ofrohet të huajve, madje edhe atyre ndaj të cilëve nuk kanë simpati, ushtarakëve etj, por edhe pse jepet ky informaciona, këta të fundit nuk duhet ta publikojnë atë.

Gjuha
Shumica e fjalëve janë të kuptueshme nga folësit e anglishtes, sepse anglishtja duhet të përdoret sipas një kërkese për komunikim, ndërmjet një aeroplani dhe kullës së komandimit, në një rast kur dy shtete janë duke bashkëpunuar, sidomos në rastet kur ata flasin gjuhë të ndryshme. Anglishtja nuk është e kërkuar apo e domosdshme që të përdoret prej atyre që janë nga i njëjti vend, kështu që një tjetër alfabet fonetik mund të përdoret në vend të atij të NATO-s.
Në shumicën e versioneve të alfabeteve të joanglishtfolësve, gjenden shqiptimet e Alfa dhe Juliet. Alfa është e shqiptuar me një germë f si në shumicën e gjuhëve europiane. Anglezët dhe francezët e shqiptojnë Alpha, por kjo nuk ndodh me folësit e gjuhëve të tjera, të cilët mund të mos dinë se ph është e shqiptuar f. Ndërsa Julliett është e shqiptuar me tt (dy t) për francezët sepse ata e shqiptojnë t-në e fundit në mënyrë të pazëshme. Në versionet angleze të alfabetit, si ai nga ANSI apo versioni i përdorur nga FA britanike dhe shërbimet e emergjencave, o njëri o tjetri duhet që të përdorë një shqiptim anglisht standard.

Alfabeti dhe shqiptimi
Drejtshkrimi i fjalëve të alfabetit, ashtu si dhe numrat, mund të variojë, bazuar në të dhënat gjuhësore të folësit. Me qëllim që të eleminohet përdorimi i gjerë i varieteteve në drejtshkrim, postera të mëdhenj që ilustrojnë drejtshkrimin e dëshiruar është e mundur që të merren nga ICAO.
Shqiptimi dhe drejtshkrimi i dhënë është ai që jepet zyrtarisht nga ICAO, ITU, IMO dhe FAA.

Historia
Alfabeti i parë i njohur në mënyrë ndërkombëtare u adoptua nga ITU në vitin 1927. Përvoja e fituar me atë alfabet u pasqyrua në një sërë ndryshimesh të bëra në vitin 1932 nga ITU. Alfabeti i përftuar nga këto ndryshime u fut në përdorim nga Komisioni i Navigimit Ajror, paraardhësi i ICAO dhe u përdor në aviacionin civil deri në Luftën e Dytë Botërore. Ai vazhdoi të përdorej nga IMO deri në vitin 1965: Amsterdam, Baltimorë, Kasablanka, Danimark, Edison, Florida, Galipoli, Havana, Itali, Jerusalem, Kilogram, Liverpool, Madagaskar, Nju Jork, Oslo, Paris, Kebek, Roma, Santiago, Tripoli, Upsala, Valencia, Washington, Ksanthip, Jokohama, Zyrih.
Përsa i përket përdorimit ushtarak në FA amerikane dhe britanike, secila prej tyre zhvilloi alfabetin e vet fonetik, derisa u fut në përdorim alfabeti fonetik i NATO-s në vitin 1956. Forcat britanike përdorën alfabetin fonetik RAF, i cili është i ngjashëm me alfabetin fonetik të përdorur nga amerikanët.
ShBA e futi në përdorim alfabetin fonetik të ushtrisë që nga viti 1941, për të standardizuar sistemet ndërmjet forcave të ndryshme të Ushtrisë amerikane. Alfabeti i ShBA-së u bë i njohur me emrin Able Baker, për shkak se a-ja ishte Able dhe b-ja ishte Baker. Mbretëria e Bashkuar e shndërroi alfabetin e saj RAF, në mënyrë, që të ishte sa më i përngjashëm me me alfabetin amerikan American Joint-Army-Navy (JAN).
Pas Luftës së Dytë Botërore, alfabeti Able Baker u përdor edhe nga aviacioni civil, duke qenë se kishte edhe shumë personel ushtarak, tashmë të tërhequr nga ushtria dhe të punësuar në sektorë të ndryshëm civilë. Por shumë tinguj ishin unikalë dhe të përdorshëm vetëm në anglisht, kështu që një tjetër alphabet u krijua. Bëhet fjalë për alfabetin “Ana Brazil” të përdorur në Amerikën Latine. Por Shoqata Ndërkombëtare e Transportit Ajror (IATA), duke njohur nevojshmërinë e një alfabeti të vetëm të përgjithshëm, prezantoi një skicë para ICAO-së në vitin 1947, i cili kishte tinguj të përbashkët të anglishtes, fërngjishtes dhe spanjishtes. Pas studimeve të mëtejshme dhe disa ndryshimeve të bëra, alfabeti i përfunduar u fut në përdorim në 1 nëntor të vitit 1951 në aviacionin civil, por ai ndoshta nuk u përdor kurrë nga ushtarakët.
Alfabeti kishte këto fjalëkyçe: Alfa, Bravo, Coca, Delta, Echo, Foxtrot, Golf, Hotel, India, Juliett, Kilo, Lima, Metro, Nectar, Oscar, Papa, Quebec, Romeo, Sierra, Tango, Union, Victor, Whisky, Extra, Yankee, Zulu.
Problemet nuk vonuan. Disa përdorues ndjenin vështirësi dhe ata u rikthyen te alfabeti “Able Baker”. Për të përcaktuar të metat e alfabetit të ri, u testuan folësit e 31 shteteve të ndryshëm, kryesisht nga qeveritë e Mbretërisë së Bashkuar dhe të SHBA-së. Ngatërrimi ndërmjet fjalëve të tilla si: Delta, Nectar, Victor dhe Extra ose zhdukja e fjalëve të tjera në kushte të këqija komunikimi, ishin dhe problemet kryesore që u nxorrën nga ky kontroll. Pas shumë studimeve, vetëm pesë fjalë që përfaqësojnë shkronjat C, M, N, U dhe X u zëvendësuan me të tjera. Versioni final i këtij alfabeti u përdor nga ICAO në 1 mars 1956 dhe u vu në përdorim pas një kohe të shkurtër edhe nga ITU. Gjithashtu, këtë alfabet e përdorën edhe të gjithë operatorët e radios, ushtarakët po ashtu, civilët e madje edhe amatorët. Më së fundi, ai u pranua edhe nga IMO, në vitin 1965.

Përdorimi
Alfabeti është i përdorur për të shqiptuar pjesë të një mesazhi, që përmban shkronja dhe numra të cilët mund të keqkuptohen, pasi shumë gërma ngjajnë të njëjta kur dëgjohen si psh “n” ose “m” apo “b” ose “d”. Në një rast kur përdoret alfabeti i përmendur mund të kemi një rrjedhë komunikimi, ku nëse do të donim të thonim “proceed to map grid DH98” mund ta thonim në mënyrën “proceed to map grid Delta-Hotel-Niner-Ait”. Duke përdorur Delta në vend të gërmës d, shmanget ngatërresë “BH98” dhe “DH98”.
Kjo mënyrë transmetimi e ushtarakëve, gjeti vend përdorimi edhe në industrinë civile, e cila e përdori këtë alfabet për të shmangur problemet e komunikimit nëpërmjet sistemit telefonik. Një shembull I përdorimit janë rastet e industrisë së tregtisë, ku shifrat janë shumë të përdorshme, duke kombinuar kode në formën e shifrave dhe numrave. Në mënyrë të veçantë, ky lloj komunikimi gjen vend në të gjitha ato raste, kur ka shkëmbime informacioni, të cilat përmbajnë kode dhe shifra. Disa fjalëkyçe të alfabetit apo shkurtime që kanë lidhje me të janë bërë shumë të njohura dhe janë dëgjuar edhe nga ata që nuk e njohin këtë mënyrë komunikimi. Mund të përmendim Bravo Zulu (për gërmat BZ) që përdoret për të thënë që çdo që përfundoi mirë; Checkpoint Charlie (Checkpoint është c) në Berlin dhe Zulu Time për të nënkuptuar orën e Grinuiçit. Gjatë luftës së Vietnamit, guerrilasit viet-kongë njiheshin si VC ose Victor Charlie.

Kinematografia
Alfabeti fonetik është i përdorur nëpër filma, zakonisht për të sjellë sa më realisht, një situatë në të cilën ka rol kryesor ushtria apo linja të ndryshme shtetërore. Për shembull në filmin, “Takim me prindërit”, Robert de Niro luan rolin e një ish-funksionari të CIA-s, i cili vazhdimisht përdor fraza, me anë të alfabetit fonetik, apo një rast tjetër ai i filmit “Identiteti i Bourn” e shumë e shumë të tjerë. Ky alfabet nuk është diçka e panjohur për publikun botëror. Sapo ai dëgjohet, bëhet një lidhje e mënjëhershmë e situatës me ushtrinë.