Tendencat dhe shkaktarët e konflikteve të armatosura

Nga Kasem Saliasi

Ky shkrim hedh një vështrim në atë se çfarë njohim dhe kemi kuptuar rreth shkaktarëve të konflikteve të armatosura. Baza teorike e njohurive është sa e rëndësishme aq edhe e kufizuar. Eshtë e kufizuar në atë se ajo nuk paraqet shumë nga mënyra e shpjegimeve të përgjithshme e fenomeneve të konflikteve të armatosura; kjo është ndoshta fortësia e surprizës, dhënia e saj në kompleksitet dhe me diversitet. Ajo është e rëndësishme gjithashtu, sepse ajo bën që të sigurohet një udhëheqje e nevojshme në mënyrë që të mënjanohen që në momentin e fillesave të një konflikti, pra, duke bërë të mundur mundësitë e parandalimit të përshkallëzimit të forcës. Gjithësesi, theksi nuk do të jetë gjithmonë teoria, por studimi i metodave të aplikueshme për analizimin e konflikteve të armatosura.
Natyra e konflikteve të armatosura gjatë viteve ‘90-të pasqyronte përpjekjet e shteteve në përputhje me qëllimet e tyre, jo vetëm për t’i parandaluar, por edhe për t’i parë si zanafilla të referencave të mëtejshme, para përdorimit të metodologjive. Çelësi përfshirës qëndron në atë se nuk është i njëjtë shkaku, por ka tipe të ndryshëm shkaktarësh të konflikteve të armatosura. Për këtë arsye, përfshirja e metodologjive varet nga tipologjia. Ato dallojnë në organizim dhe në të dhëna. Ky shkrim identifikon planëzimin e koncepteve juridike dhe mobilizimin në rrugë më të mira, që rrjedhin nga tipet e ndryshme dhe nivelet e shkaqeve të konflikteve, lidhjet afatshkurtra me ato afatgjata dhe marrëdhëniet social-ekonomike dhe bekgraundin politik me vendet e jashtme. Ilustrimet me shifra e tabela japin një tablo më të qartë, të cilat iu referohen kategorive të ndryshme të konflikteve etnike.

Konfliktet e armatosura të viteve ‘90-të
Konfliktet e armatosura janë parë që fillojnë nga përplasja midis dy ose më shumë pjesëve qendrore të organizuara midis ndeshjeve të vazhdueshme në polemikat me qeveritë apo territoret. Të 118 konfliktet e armatosura, të cilat ndodhën nga 1990-1999 dhjetë prej tyre mund të përcaktohen të pastra si konflikte ndërshtetërore. Megjithatë, shpesh në këto konflikte ka dominuar udhëheqja dhe gjendja popullore e keqësuar, ndërsa sot këto raporte duken më të zvogëluara. Pesë nga konfliktet e armatosura kanë qenë të lidhura ngushtë me luftën për pavarësi, megjithëse keqësimi i sigurisë në shumë nga këto luftëra ka përcaktuar kohën e lindjes së këtyre konflikteve. Njëqind nga këto keqësime ishin të përmasave të mëdha, ndodhnin për herë të parë dhe ishin konflikte të brendshme. Në tabelën e mëposhtme tregohen konfliktet e armatosura, të cilat i përkasin kategorive të ndryshme. Dy luftra nuk janë përfshirë në shumën totale100, në 1999 dhe 2000, për shembull, mosrespektimi i çdo marrëdhënie të jashtme në Etiopi, me fqinjët e tyre somalezë. Lufta e zhvilluar në Republikën Demokratike të Kongos (ish-Zaire) nga 1998 deri në vitin 2000 është një kategori në llojin e vet, që gjeti dhe mirënjohjen ndërkombëtare. Ajo ishte një pjesë e luftës civile, e luftës përcaktuese në kohën e presidentit Laurent Kabila, që kujtohet dhe në arenën ndërkombëtare si një luftë për influencë dhe fuqi rajonale. Angola, Chad, Namibia, Sudan dhe Zimbabve ishin aleatët me forcat e Presidentit Kabila, ndërsa Ruanda dhe Uganda luftonin kundër tyre aq sa në vitin 2000 kundër njëra-tjetrës.
Në tabelën tregohet në global numri vjetor i konflikteve të armatosura, gjendja e të cilit rritet në fillim të viteve 90-të, nga 56 në 1990 (dhe 47 në 1989) në 68 në 1992. Në këto vite, treguesi i optimizmit i krijuar rreth fundit të Luftës së Ftohtë u zëvendësua me shpejtësi nga një pesimizëm i ri në një reagim të dukshëm të valës së konflikteve të reja në arenën e krijuar pas Luftës së Ftohtë. Numri i konflikteve të armatosura ka ardhur çdo vit duke stabilizuar kontraditat. (Shuma 118 luftra në 1990 – 1999; janë bërë 100 luftra kryesisht civile, dy luftëra plotësisht civile, 5 luftra për pavarësi, 10 luftra ndërmjet shteteve dhe 1 luftë nacionale).
Forcat e reja të konflikteve në Evropë (duke përfshirë Rusinë, Turqinë dhe Kaukazin) numërojnë 2/3 e rritjes së incidenteve vjetore të luftërave në fillim të viteve ‘90-të. Në këtë kohë, ky rajon u bë nga më konfliktualët në botë. Pakësimi i numrit vjetor të konflikteve të armatosura pas 1992 është i lidhur me zgjerimin e ndryshimeve në Evropë, derisa pësuan një rënie midis viteve 1997 dhe 1998. Më të larta ato ishin në Ballkan dhe në Kaukaz, të lidhura me disintegrimin e BRSS dhe ish-Jugosllavisë. Fakti i kësaj rritje të konflikteve në këtë rajon e fut kontinentin evropian në këto vite në një kontinent me konflikte të shumta. Konflikte që ishin mjaft të dhunshme, më simptoma tragjike sociale, ekonomike dhe politike të ndjekura nga kolapsi i sistemeve të fuqishme në BRSS dhe Jugosllavi. Efektet e këtij zëvendësimi të sistemeve janë të asimiluara tashmë në nivele kombëtare dhe ndërkombëtare, rrjedhimisht, fatmirësisht ka ardhur me më pak dramacitet dhe me më pak përdorim force.
Megjithatë ndonjë optimizëm që lind nga ky konkluzion duhet të jetë ushqyer nga dy konsiderata. Së pari, në nivelin global konfliktet e vjetra janë shumë më tepër prezente. Konfliktet e armatosura aktive në 1999, 66% ishin më tepër se pesë vjeçare dhe 30% kishin një shtrirje në kohë për më gjatë se 20 vjeçare. Këta mbrojtës të konflikteve të armatosura kanë vërtetuar të jenë pafundësisht të vështira të sjellin fundin e tyre. Bota, nuk është ndihmuar që të futet në një proces të ri paqeje. Së dyti, në Evropë më tepër konfliktet e armatosura filluan mbas viteve 80-të ose në fillim të viteve 90-të dhe që tani janë neutralizuar, por nuk kanë qënë të fundit pasi mjaft prej tyre kanë mbetur pezull pa një zgjidhje përfundimtare.
Ndryshimi midis “fundit të një konflikti” dhe “të mbeturit pezull” është vendimtare për të kuptuar konfliktet e armatosura sot. Peisazhi i politikave ndërkombëtare është shpërfytyruar (çfiguruar) nga luftërat dhe ato rimerren më pas jo vetëm me luftë, por nga përfundimet e marrëveshjeve të paqes. Vetëm në dekadën e shkuar midis luftrave që janë zhvilluar marrëveshjet e paqes kanë arritur në përfundim vetëm mbas mbarimit të luftës së nxehtë ose në dukje si të tilla, kështu mund të themi për në: Angola, Burundi, Kamboxhia, Çeçenia, Kroacia, Republika Demokratike e Kongos, Kosova, Liberia, Filipine, Ruanda, Sierra Leone, etj. Shpesh luftërat kthehen në veprime të mëdha mizore, destruktivitet dhe gjithmonë me një kosto të lartë për popullsinë civile.
Gjenden shumë arsye të ndryshme për rifillimin e luftës:
Këto mund të grupohen në katër drejtime. Së pari, është thjesht mungesë sinqeriteti nga një ose të dyja palët që konfliktohen. Arsyeja e dytë është mosrënia dakord në një marrëveshje e njërës palë ose të dyjave së bashku. Kjo në pamje të parë nga jashtë duket sikur ka disa gjëra të mungesës së seriozitetit. Gjenden shumë raste, në të cilat në njërën anë pranojnë marrëveshjet e paqes si kushti i vetëm, megjithatë ky kusht është qëndrimi i publikut apo i një pjese të tij. Në disa raste, në njërën anë pritej fortësisht zgjedhja e fitores pas luftës dhe vetëm mbi një bashkëpunim të arsyeshëm firmoset marrëveshja e paqes. Në qoftë se parashikimi nuk është realizuar, ata i rikthehen luftës. UNITA në Angola është një shembull për këtë.
Arsyeja e tretë janë mosmarrëveshjet e brendshme dhe fragmentarizimi në një ose dy kahje. Kjo gjithashtu mund të duket si mungesë sinqeriteti. Marrëveshjet e paqes shpesh sjellin tensione dhe konflikte në çdo pjesë të sipërfaqes; uniteti ishte mbajtur për arsye se lufta mund të dizintegrojë shpejt në qoftë se punohet për paqen.
Në të vërtetë, pashmangshmëria e paqes mund të duket shpesh të jetë kërcënuese në një pjesë të koalicionit ose në një anë të konfliktit si pengesë e tyre për plotësimin e qëllimit afatgjatë. Eshtë evidente përçarja e grupeve nga IRA në Irlandën e Veriut, në këtë kontekst ose lëvizjet për procesin e paqes në Izrael dhe në Bankën Perëndimore midis militantëve izrealitë dhe palestinezë.
Arsyeja e katërt për rifillimin e luftës është ndërvarësia e shkaqeve të mbetjes së konflikteve të armatosura. Mbetja për një kohë të gjatë e shkaqeve (pa u zgjidhur) nënkupton përpjekjet për rikthimin (ndërtimin) e dominancës në gjendjen sa më të mirë për ta. 5 vjet mbas marrëveshjes së Dejtonit përfundoi lufta në Bosnje-Hercegovinë, shumë vëzhgues vazhdojnë të shohin rreziqet e mëdha se lufta do të rifillojë në qoftë se Forcat e Armatosura paqeruajtëse ndërkombëtare do të ishin larguar.
Kryesorja në paqëndrueshmërinë e marrëveshjeve të paqes është një arsye parësore për një faturë të madhe të luftërave bashkëkohore.

Teoria e shkaqeve të konflikteve
Vendosja e ndërhyrjeve me armë është një proces kompleks që përfshin shumë faktorë në një rang të gjerë konditash dhe rrethanash. Megjithatë, historia e luftërave është shumë komplekse dhe historianët duhet të bëjnë kujdes në përcaktimin e nuancave, se cilët faktorë duhet të theksojnë dhe çfarë evidentimi të besojnë. Ndjekja e shfaqjes të zhvillimeve teorike për shkaktarët e konflikteve të armatosura si një fenomen gjithpërfshirës analizimi shumëtipesh të ndryshimeve ndëraktive. Kjo është e vërtetë kur shohim se, kufizimi i periudhave në kohë, e tillë si mbas 1945-ës ose Pas Luftës së Ftohtë. Arsyeja është sepse komplikimet kanë ndihmuar shumë pak kushtet për luftë dhe shumë e shumë kushte të mjaftueshme, të cilat pak mund të ndikojnë në shkaktimin e ndonjë konflikti të vetëm. Lufta është e mundshme aq sa armët do të jenë në përdorim, me të cilat do të luftohet aq gjatë sa do të ketë polemika midis dy a më shumë palëve.
Çfarë ndikon tjetër në mundësimin e luftës, është një pyetje shumë e komplikuar?
Kërkimi i lidhjeve midis degradimit të mjediseve dhe shpërthimit të konflikteve ndryshon (ndonjëherë nga ligjet e rregullat katastrofike) kapaciteti i shteteve dhe përshtatja me ndryshimet e mjedisit të krijuar pa ndonjë lloj force. Këto kërkime duken të kenë përcaktuar domethënien e thjeshtë dhe lidhjet direkte të drejtuara nga degradimi i mjedisit në konfliktet e shoqëruara me anë të forcës dhe që kanë qenë kërcënime shumë serioze. Këto lidhje janë të thjeshta, pasi kemi disa konflikte të tilla të armatosura të tilla, si ato në Haiti, Filipine të cilat nuk mund të kuptoheshin pa ju referuar degradimit të mjedisit.
Kërkimi në marrdhëniet midis sistemeve politike dhe paqes mund të thuhet se sistemet demokratike kurrë nuk të çojnë në konflikte të armatosura me të tjerët.
Maja më e nxehtë sot në kërkimin e shkaqeve të konflikteve të armatosura është pyetja se: A janë demokracitë e kohës së sotme në përgjithësi paqësore me njëra-tjetrën që në krijimin e tyre. Argumentet nga analistët për këtë janë të shumtë. Por shpjegimi i nuancave esenciale qëndron në identifikimin e ndryshimeve të përbërësve në konfliktet e brendshme me llojet e ndryshme të demokracive. Ata konkludojnë në atë se, sistemet sot nuk janë mjaft demokratike, ende ekzistojnë rregjime autokratike, të cilat janë shumë pranë luftës. Rruga e tranzicionit të një demokracie është pjesa më e rrezikshme për lindjen e konflikteve. Ky argument hedh dritë mbi konfliktet e forcës në ish-Jugosllavi dhe ish-BRSS, si shoqëri që ndryshuan dhe dizintegruan shtetin federal.
Nga të gjitha këto mund të dalim në disa konkluzione të përgjithshme:
Kushtet e fuqisë ekonomike janë shumë të rëndësishme dhe shkaqet afatgjata të konflikteve të armatosura sot ndërmjet shteteve.
Sistemet politike janë gjithashtu pro-luftës sidomos në periudha tranzicioni.
Degradimi i resurseve (pasurive nëntokësore) të cilat janë në përgjithësi qendra e problemeve politike dhe ekonomike përcaktuese të konflikteve të armatosura.
Vetëm diversiteti etnik nuk është shkak i konfliktit të armatosur, por pjesët e konfliktuara përcaktohen shpesh nga identitetet etnike.