Dimensionet e reja të operacioneve të paqes

Nga nënkolonel Kasem SALIASI

Shumë operacione paqeje të UN nga 1989 kanë qenë në përfundim, operacione paqendërtuese. Në fokus të tyre ishte ndihma dhe implementimi i një procesi paqeje të përgjithshme. Kjo duke përfshirë punët në ndërtimin klasik të paqes të tilla si: çarmatimi, demobilizimi dhe riintegrimi, reforma e sektorit të drejtësisë, organizimi i zgjedhjeve, trajnimi dhe ristrukturimi i një force të re policore, duke lehtësuar tranzicionin nga i përkohshëm në kalimtar dhe eventualisht në zgjedhjen demokratike të qeverisë.
Zhvillimi nga mbajtja e paqes te ndërtimi i paqes ka dalë si një dimension i ri, në pjesën më të madhe civile, dimensione të tilla iu shtuan mandatit tradicional ushtarak të paqeruajtësve. Ky dimension i ri kishte si qëllim të asistonte shtetin mikpritës për të mbajtur vrullin e procesit të paqes duke mbështetur rregullimin tranzicional; themeluar institucione kombëtare të reja ose reformuar ekzistueset, të tilla si forcat e mbrojtjes, shërbimin e policisë, drejtësinë; duke ndihmuar me organizimin e zgjedhjeve; duke mbështetur procesin e hartimit konstitucional dhe duke lehtësuar tonifikimin e iniciativës gjyqësore.
Për të siguruar gjithë këto dimensione të ndryshme (si atë politik, të sigurisë, zhvillimit në përgjithësi, të drejtat e njeriut, etj.) të këtyre operacioneve të ndërtimit të paqes punojnë bashkë si një mision koherent, zhvillimi i nevojshëm për të krijuar mekanizmat e dedikuara dhe modalitetet që duhet të lehtësojnë bashkërendimin dhe kooperimin. Brenda komponetit ushtarak, dega e bashkëpunimit civilo-ushtarak u krijua dhe u zhvillua të shërbejë si pika vokale e bashkëpunimit ndërmjet ushtrisë dhe komponentëve të ndryshëm civilë, agjencitë dhe komunitetet, me të cilat forcat ushtarake të ndërtimit të paqes kanë për të ndërvepruar brenda kontekstit të përmbushjes së operacioneve të paqes.

Konceptet dhe terminologjia e BCU-së
Bashkëpunimi civilo-ushtarak është megjithatë, një koncept i kontestuar me disa përcaktime konkurente të ndryshme dhe doktrina që përshkruajnë esencialisht të njëjtin aktivitet, që është bashkëpunimi ndërmjet aktorëve civilë dhe ushtarakë gjatë zhvillimit të operacioneve të paqes. Disa nga konceptet e zakonshme më të shumtë janë: bashkëpunimi civilo-ushtarak (CIMIC) siç është e përdorur nga NATO, koordinimi civilo-ushtarak (CCM) siç është e përdorur nga EU, shtete në Europë dhe Kanada; operacionet civilo-ushtarake (CMO), siç është përdorur nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës (USA) dhe bashkëpunimi civilo-ushtarak humanitar (CMCoord), siç përdoret nga Kombet e Bashkuara (komuniteti humanitar).
Bashkëpunimi civilo-ushtarak në kontekstin e Kombeve të Bashkuara, kërkon një afrim të ndryshëm nga ato të NATO-s, EU dhe USA, të BCU dhe CMO. Operacionet e ndërtimit të paqes të UN ndryshojnë shumë nga operacionet e koalicionit të NATO dhe BE-së në këto aspekte:
Operacionet e paqes të OKB-së janë tipikisht operacione që kryhen mbi bazë-pëlqimin e palëve. Forcat, pozicionohen pas një rast zjarri ose pas firmosjes së një marrëveshje paqeje, me kërkesën e pjesëve në konflikt, për t’i mbështetur ata me zbatimin e marrëveshjes së paqes;
Komponentët ushtarakë pozicionohen si pjesë e një Policie-civilo-ushtarake multi-funksionale dhe të integruar si pjesë e një operacioni paqendërtues nën drejtim civil.
Operacionet e NATO-s, BE-së dhe koalicionet tip, në kontrast, janë tipikisht të pozicionuar në një mjedis shumë më të kontestuar si operacione përforcimi paqeje, gjithashtu për të siguruar një pushim-zjarri ose për të mbështetur një pushim-zjarri apo marrëveshje paqeje në situata, ku janë akoma të konsideruara armiqësore nga disa grupe, që kundërshtojnë marrëveshjen e paqes, siç është rasti i talebanëve në Afganistan. Ata janë gjithashtu të vendosur tipikisht si një forcë ushtarake me mandat të ndarë dhe identitet nga OKB apo grupime ndërkombëtare ose rajonale, që mund të jenë aktive në parandalimin e konfliktit, sferat e paqendërtimit apo paqeruajtësve në të njëjtin shtet. Koncepti i BE-së i operacioneve lejon të kryhen operacione të integruara polici-civilo-ushtarake nën shenjën e BE-së, të cilat mendohet të shtohen në të ardhmen.
Bashkimi afrikan dhe Komuniteti Ekonomik Rajonal (REC) në Afrikë (për shembull SADC, ECOWAS, ECCAS dhe IGAD), janë në një pozicion pak a shumë të njëjtë. Operacionet e Komunitetit Ekonomik Rajonal (REC), të ndërmarra deri tani, në operacione të ndryshme nën shenjën e ECOWAS në Afrikën Perëndimore, kanë qenë të gjitha operacione ushtarake në mbështetje të paqes, por të ndarë nga UN dhe iniciativa të tjera rajonale.
Bashkimi afrikan ka pozicionuar dy operacione paqeje që kanë marrë udhë të plotë deri tani. Misioni afrikan në Burundi (AMIB) në prill 2003 dhe misioni afrikan në Sudan (AMIS), i cili u pozicionua në vitin 2004. AMIB (African Mission in Burundi) kishte një komponent të vogël civil (politik në mbështetje të misionit), por ishte esencialisht një mision ushtarak. AMIS ka veçmas nga mbikqyrësit ushtarakë dhe forcave mbrojtëse, një komponet policie civile të rëndësishme. AMIS gjithashtu ka njësi civile, si sektorin e çështjeve humanitare dhe çështjeve politike. Bashkimi afrikan dhe Komuniteti Ekonomik Rajonal (REC-i) janë duke zhvilluar kapacitetet për të pozicionuar operacionet multidimensionale të paqes përmes iniciativës së forcave afrikane rezervë (ASF) dhe megjithatë iniciativa është kryesisht e koncentruar në dimensionin ushtarak të ASF-ve deri tani. Kjo nënkupton të shtosh dimensionin civil dhe policor në implementin e planit të fazës së dytë të ASF-ve. BA dhe REC-ët nuk kanë një doktrinë specifike të BCU-së në këtë moment, por BA ka ndërmend të zhvillojë një doktrinë të tillë në fazën e dytë të fazës implementuese të ASF-ve dhe Divizioni BA i Operacioneve mbështetëse të paqes ka kërkuar programin e Bashkërendimit Civilo-Ushtarak (ACMC), për të asistuar në këtë këndvështrim.
Ndërsa doktrina e BCU-së në NATO dhe BE është pra e motivuar nga nevoja për të vendosur bashkëpunimin ndërmjet forcave ushtarake, si një entitet me një mandat legal njëherësh dhe aktorëve civil në zonën e tyre të operacioneve. Bashkëpunimi civilo-ushtarak në kontekstin e operacioneve paqendërtuese të OKB-së është e motivuar nga nevoja për të maksimizuar bashkëpunimin ndërmjet komponentit ushtarak dhe komponentëve civilë në një mision të integruar, ndërmjet komponentit ushtarak dhe pjesës tjetër të sistemit të OKB-së, ndërmjet komponentit ushtarak të misionit të OKB-s dhe aktorëve të tjerë civilë të brendshëm dhe të jashtëm jo përfaqësues të OKB-së në të njëjtën zonë ku zhvillohet operacioni.

Bashkëpunimi civilo-ushtarak humanitar
Oficeri i Bashkëpunimit të Punëve Humanitare (OBH) është nën autoritetin e ndër-agjencisë së komitetit të atij rangu, për të lehtësuar zhvillimin e një serie direktivash dhe linjash veprimi të bashkëpunimit civilo-ushtarak. Këtu përfshihen dhe direktivat për përdorimin e pronave civile dhe ushtarake në ndihmë të fatkeqësive, e parashikuar në direktivën e majit 1994; diskutimi i hollë dhe direktivat në përdorimin e eskortave ushtarake ose të armatosura për karvanet humanitare të shtatorit 2001, dhe direktiva në përdorimin mjeteve të mbrojtjes civile dhe ushtarake për të mbështetur aktivitetet humanitare të Kombeve të Bashkuara në Emergjencat Komplekse të mars 2004. Veç kësaj, në qershor 2004, ndëragjencia e komitetit të rangut (IASC) adoptoi një kartë referecash mbi “Marrëdhëniet civilo-ushtarake në emergjenca komplekse”, e cila plotëson dhe zgjeron parimet dhe direktivat e zhvilluara më parë në përdorimin e mjeteve të mbrojtjes civile dhe ushtarake dhe eskortat e armatosura dhe siguron udhëheqje në një natyrë më të përgjithshme për bashkëpunimin civilo-ushtarak në emergjencat humanitare.
Direktivat e emergjencës komplekse dhe karta e referencave, gjithashtu ndërfut një koncept të ri në fjalorin tonë, bashkëpunimi civilo-ushtarak humanitar i OKB-së:
Dialogu thelbësor dhe bashkëveprimi ndërmjet aktorëve civilë dhe ushtarakë në emergjencat humanitare që është e nevojshme për të mbrojtur dhe përkrahur parimet humanitare, shmang konkurimin, minimizon mospërputhjet dhe ndjek në mënyrë të përshtatshme qëllimet e përbashkëta. Gama e strategjive themelore nga bashkëjetesa te bashkëpunimi. Bashkëpunimi është një ndarje përgjegjësie, lehtësuar nga ndërlidhja dhe trajnimi i përbashkët (OCHA, 2003:5).
Të marra së bashku, kjo direktivë për bashkëpunimin civilo-ushtarak humanitar përfaqëson politikën e OKB-së në bashkëpunimin civilo-ushtarak humanitar dhe kjo do të shërbejë si një politikë themelore për marrëdhëniet humanitaro-ushtarake në misionet e të ardhmes.
Direktiva e OKB-së për bashkëpunimin humanitar-ushtarak mund të përmblidhet në gjashtë parime operative, mbi të cilat funksionon përdorimi i mjeteve ushtarake në operacionet humanitare.
Vendimi për të pranuar mjetet ushtarake duhet të bëhet nga organizatat humanitare, jo nga autoritet politike dhe të bazuara vetëm në kritere humanitare.
Mjetet ushtarake duhet të kërkohen vetëm aty ku nuk është e krahasueshme alternativa civile dhe vetëm përdorimi i mjeteve ushtarake mund t’i përshtatet nevojës kritike humanitare. Mjetet ushtarake si pasojë duhet të jenë unike në natyrën e shpërndarjes dhe përdorimi i tyre duhet të jetë si shpresa e fundit.
Operacionet humanitare, në të cilat përdoren mjetet ushtarake, duhet të mbajnë natyrën dhe karakterin civil. Operacioni duhet të qëndrojë nën autoritetin dhe kontrollin e organizatave humanitare përgjegjëse për operacionin, çfarëdoqoftë urdhri specfik i masave për personelin ushtarak. Për shtrirje të mundshme, personeli ushtarak duhet të veprojë i paarmatosura dhe të jetë civil në dukje. Shtetet që dërgojnë personel ushtarak për të mbështetur operacionet humanitare duhet të sigurojnë që ky personel të respektojë kodin e drejtimit dhe parimet e organizatave humanitare, të përgjegjshëm për zbatim.
Përfshirja në shkallë të madhe e personelit ushtarak në shpërndarjen direkte të asistencës humanitare duhet të mënjanohet. Çdo përdorim i personelit ushtarak duhet të sigurojë që operacionet humanitare të mbajnë karakterin e tyre të shumanshëm dhe ndërkombëtar.

BCU në operacionet e ndërtimit të paqes
Nga një perspektivë e operacioneve të ndërtimit të paqes të OKB-së, duhet shquar që politikat dhe direktivat e OKB-së, për bashkëpunim civilo-ushtarak janë eksluzivisht të fokusuara në dimensionin human të bashkëpunimit civilo-ushtarak. Bashkëpunimi dhe koordinimi ndërmjet aktorëve ushtarakë dhe humanitarë është një nga aspektet më të spikatura të bashkëpunimit civilo-ushtarak gjatë fazës së emergjencave humanitare të çdo operacioni, por në kontekstin e operacioneve të paqendërtimit bashkëpunimi civilo-ushtarak nuk është i limituar, përsa i përket bashkëpunimit civilo-ushtarak humanitar. Në operacionet e paqes të OKB, bashkëpunimi civilo-ushtarak zë vend ndërmjet komponentit ushtarak dhe të gjithë komponentëve civil të misionit të OKB, anëtarë të tjerë të sistemit të Kombeve të Bashkuara dhe të gjithë aktorët e tjerë të brendshëm dhe të jashtëm në zonën e misionit. Kështu që, veç nga aktorët humanitarë, bashkëpunimi civilo-ushtarak në kontekstin paqendërtues të OKB-së, do të përfshijë aktorë të tillë si: komponenti e punëve politike, komponenti i punëve civile, komponenti i informimit publik, komponenti i të drejtave të njeriut, njësia e koordinimit DDR, rregullat e drejtësisë ose komponenti i punëve të drejtësisë, komponenti i mbështetjes së misionit, etj. Brenda kontekstit të misionit të OKB dhe të një shkalle të madhe të aktorëve të zhvillimit dhe paqendërtimit jashtë misioneve të KB, aq më tepër edhe autoritetet lokale, komunitetet lokale dhe aktorët lokalë civilë shoqëror. Bashkëpunimi civilo-ushtarak i OKB-së, gjithashtu shtrin kudo ekzistencën e misionit paqendërtues të KB dhe kështu gjatë të gjitha fazave (stabilizimit, tranzicionit dhe konsolidimit) të operacioneve të paqendërtimit. Faza e emergjencave humanitare në mënyrë tipike koincidon me fazën e stabilizimit të operacioneve të paqendërtimit të KB-së. Bashkërendimi civilo-ushtarak në kontekstin e paqendërtimit të OKB-së, pra, zgjatet përtej mbulimit të bashkëpunimit civilo-ushtarak humanitar të KB, politikë e futur më herët.
Departamenti i operacioneve të paqendërtimit i OKB-së (DPKO) ka zhvilluar një politikë bashkëpunimi civilo-ushtarak specifikisht për operacionet e paqes së OKB-së, krijuar në shtator 2002. Përcaktimi i DPKO për bashkëpunimin civilo-ushtarak është:
Bashkëpunimi civilo-ushtarak i OKB-së është sistemi i ndërveprimit, duke përfshirë shkëmbimin e informacionit, negocimit, de-konfliktimit, mbështetje e ndërsjelltë dhe planifikim të gjitha niveleve, ndërmjet elementëve ushtarakë dhe organizatave humanitare, organizatave të zhvillimit dhe popullatës civile lokale për të arritur objektivat e OKB. (UN, 2002:2)
Për shkak të kuptimeve të ndryshme që asociohen me akronimet e ndryshme që tanimë ekzistojnë në fushën e bashkëpunimit civilo-ushtarak dhe sepse DPKO nuk donte të shtonte konfuzionin duke futur akoma akronime të tjera, politika e DPKO është përmbajtur nga përdorimi i një akronimi për bashkëpunimin civilo-ushtarak. Sidoqoftë, në praktikë, DPKO ka qenë duke përdorur shkurtimin BCU (CIMIC) në shumë nga misionet që ka ndërtuar deri në 2000 dhe BCU është përdorur vazhdimisht në organizatën e KB, mision në Republikën Demokratike të Kongos (MONUC), misioni i OKB në Burundi (ONUB), misioni i OKB në Etiopi dhe Eritrea (UNMEE), misioni i OKB në Linrti (UNMIL) dhe misioni i OKB në Cote d‘Ivoire (ONUCI).
BCU në OKB (UN CIMIC) kuptohet brenda kontekstit të rolit të komponentit ushtarak në të gjitha mandatet e misioneve. Roli kryesor i komponentit ushtarak të operacioneve të OKB, të paqe-ndërtimit është të sigurojë një mjedis të sigurt dhe të parrezikshëm brenda gjithësecilit aktor tjetër të brendshëm dhe të jashtëm që mund të operojë. Roli sekondar i komponentit ushtarak është të bëjë të disponueshme veprimin e aktorëve të brendshëm dhe të jashtëm në mbështetje të të gjitha objektivave të misionit. Për shembull, në kontekst të programit DDR, komponenti ushtarak, përtej dhe mbi funksionet të tij siguruese, mund të jetë në gjendje të sigurojë shërbime transporti, shërbime mjekësore, ndërtim kampi, grumbullim armësh dhe/ose shkatërrim armësh për njësitë civile të DDR brenda misionit dhe agjencive dhe aktorëve të ndryshëm që mbështet mekanizmi kombëtar i bashkërendimit DDR.

BCU si një funksion i specializuar
Mandati kryesor i komponentit ushtarak të një operacioni paqjeje në OKB ose afrikan do të qëndrojë gjithmonë për të siguruar nje mjedis të sigurt dhe të parrezikshëm. BCU është një nga rolet dytësore që janë plotësuar me nga pak specialistë në mbështetje të komplet mandatit. Kjo reflektohet në burimet njerëzore, financiare dhe operacionale, kushtuar funksioneve të BCU-së, në krahasim me ato që i kushtohen funksionit sigurues të komponentit ushtarak.
Për shembull, në misionin e OKB-së në Sudan (UNMIS) janë 10 oficerë të BCU-së në shtabin e forcës (FHQ) 3 dhe sektori i Shtabit të Përgjithshëm (SHQ), 7 oficerë. Totali i personelit të forcës së aprovuar për UNMIS është 10.000 trupa, pra, stafi prezent i BCU-së është 2.1% i të gjithë stafit të oficerëve në mision.
E ngjashme është situata edhe në misionin e OKB në Liberi (UNLIM). Aty janë 7 oficerë shtabi të BCU në forcë dhe nga një oficer në degë të ndryshme. Gjithsej 11 oficerë shtabi të BCU-së nga 160 oficerë në total që janë në mision.
Nga sa më lart, shihet qartë se BCU ende mbetet me funksione shumë të specializuara, që përfaqëson një përqindje shumë të vogël të të gjithë përpjekjeve të komponentit ushtarak.
Fazat e zhvillimit me dimensione të ndryshme të operacioneve të ndërtimit të paqes, zbatimi i programeve të operacioneve komplekse të paqes kanë nevojë të sinkronizohen me secilin dhe me gjithë strategjinë e misionit. Programet individuale kanë nevojë vazhdimisht të rregullojnë planet e tyre nga reagimi i ardhur nga tjetërkush në sistem, të arrijë të sigurojë efektin pozitiv në shoqëri, qëndrueshmërinë dhe prodhimin e vlerave, që mund të jenë të absorvueshme nga aktorët ndërkombëtarë.
Ky është grumbullimi total i efekteve të të gjithë programeve të ndërmarra në të gjithë këta sektorë që ngadalë ndërtojnë një moment pozitiv drejt një paqeje qenësore. Koordinimi, përparësia dhe rendi ndërmjet këtyre dimensioneve dhe aktorëve janë shumë të rëndësishëm. Kjo është arsyeja pse bashkëpunimi është faktori kritik i suksesit në operacionet e paqendërtimit.