Zhomini, gjenerali krijues i strategjisë ushtarake moderne

Dr. Zaho GOLEMI
Aurora GOLEMI

Është e pamundur që njerëzi mi të harrojë kolosët e strategjisë, të mendimit të luftës dhe të paqes, kolosët që morën plagët e shekujve për të shëruar shekujt. Kur Stjuart Alsop shkruante se, "dija është pushtet dhe pushteti është produkt vlere...", konsiston në zotërimin funksional të pjesës që udhëheq dhe pikërisht sferën e strategjisë që merren shumë dhe e kuptojnë pak e më pak; edhe ata kur u krijohen hapësirat e njohjes. Ngjitja në panteonin e lartë të dijeve për udhëheqje ka qenë "privilegj" por edhe "robëri". Shembuj të "profetëve ushtarakë" janë të natyrshëm në "detin" e luftrave, betejave, operacioneve që nuk shterrin kurrë, edhe pse në shumicën e tyre janë derdhur lumenj gjaku nën etiketimin, "në emër të paqes".

Teoria e strategjisë, gdhendur në kujtesën historike Gjeneral Zhomini ngelet një monument i traditës ushtarake të njerëzimit në fushën strategjike. Nuk ka perandori e civilizim të lashtë si: indian, kinez, egjiptian, babilonas, grek, romak, evropian, amerikan etj., që nuk solli evolucion, ligjësi e praktika. Sikurse ishte Hamurabi, i pari në shoqërinë njerëzore që vendosi 282 ligje në një Obelisk mermeri në kryeqytetin babilonas, ashtu edhe Zhomini dhe Klauzeviçi gdhenden në kujtesën ushtarake të evropianëve dhe më gjerë, në "shtyllën e bazaltit" teorinë e strategjisë ushtarake moderne. Teoria e strategjisë ka gjithashtu çdo figurë kontribuese të gdhendur, por mbi të gjitha ka Nikolo Makiavelin, Zhominin, Klauzeviçin sikurse deri më të rinjtë e kohëve moderne.

Kush ishte gjeneral Zhomini?
Italo-francezi i lindur në Zvicër, Zhomini erdhi në jetë në 6 mars 1779. Ishte një gjeneral francez në Ushtrinë franceze dhe me pas në atë ruse. Ishte një ndër shkrimtarët më të famshëm që shkroi për artin e luftës së Napoleonit. Zhomini lindi në Payern, në kantonin Vaud të Zvicrës. Babai i Zhominit kishte qenë ushtarak me gradën major. Familja e Zhominëve ishte një familje e vjetër zviceriane, por që ishte me prejardhje italiane. Që kur ishte një djalosh i vogël, Zhomini mahnitej nga veprimet e ushtarëve, nga pajisjet, uniformiteti, nga arti i luftës deri në magjepsje. Pas tyre kalonte me orë të tëra për të kuptuar filozofinë ushtarake që kur ka qenë fëmijë. Ai shpresonte që, kur të rritej të bëhej ushtarak, por prindërit e shtynë atë drejt një karriere në biznes, pasi ishin mjaftuar me shërbimin në ushtri të babait të Zhominit me spaletat e majorit. Kështu, fëmija i "bindur", Zhomini hyri në një shkollë ku mësohej biznesi në Aarau kur ishte 14 vjeç. Por në moshën 16 vjeçare, në prill të vitit 1795 Zhomini e braktisi shkollën dhe shkoi në Basle. Në vitin 1796, ai shkoi në Paris ku punoi në një bankë. Pasi punoi edhe si bankier, gjithësesi Zhomini u bind që jeta që po bënte nuk do të kishte të krahasuar me jetën në Ushtrinë franceze. Është kjo arsyeja që çdo lloj pune e krahasonte me atë të ushtarakut, prandaj vendosi përfundimisht t'i përkushtohej ushtrisë dhe të bëhej ushtarak në rastin e parë që do t'i vinte mundësia.

Një karrierë brilante
Në vitin 1798, pas themelimit të Republikës helvetike, Zhomini u bë një revolucionar i etur dhe gjeti një vend pune në Qeverinë e re zviceriane, si sekretar i ministrit të Luftës. Po në zyrën e sekretarit të luftës së Zvicrës i jepet edhe grada e kapitenit (që ishte një gradë prestigjioze për kohën). Një vit më pas, pra, në 1799 për merita të shquara në "riorganizimin e operacioneve të Ministrisë së luftës", i jepet grada e majorit. Atje ai standardizoi shumë procedura dhe përdori pozicionin e tij për të eksperimentuar me sistemet organizative dhe ato strategjike. Kontakti në nivelet më të larta të Ministrisë së Luftës zviceriane e bënë major Zhominin që të bëhej një zë i dëgjueshëm dhe të fitonte një eksperiencë jo vetëm falë niveleve të larta strategjike të shërbimit, por edhe falë pasionit dhe këmbënguljes për t'u "fiksuar" pas koncepteve dhe praktikave të strategjisë. Pasioni i rinisë kishte rilindur vrullshëm, për t'u marrë me strategjitë e mëdha ushtarake; për të ngritur në ide e koncepte praktika të luftimit në shkallët më të mëdha operativo-strategjike.
Në vitin 1801, Zhomini kthehet në Paris, ku punoi për prodhimin e pajisjeve ushtarake. Por puna këtu nuk i ngjallte kureshtje dhe nuk i dukej interesante, krahasuar me informacionin e shumtë që merrte në Zvicër pranë ministrit të Luftës. Pasionant në punën e tij, Zhomini fillonte ta kalonte kohën duke shkruar librin e tij të parë mbi teorinë ushtarake: "Traktati mbi operacionet e mëdha ushtarake". Mikel Nej një ndër gjeneralët më të mëdhenj të Napoleonit, jo vetëm e lexoi librin e djaloshit Zhomini, por edhe sponsorizoi botimin e tij. Libri doli në disa volume nga viti 1804 deri në 1810. Librat u përkthyen shpejt dhe hapën diskutime në të gjithë Europën. Zhomini nuk ishte më një djalosh i panjohur, por një personalitet që krijonte debat për strategjinë ushtarake të kohës.
Në vitin 1805, Zhomini shërbeu në fushën ushtarake të Austerlicit, si vullnetar në stafin personal të Neyit dhe në dhjetor të këtij viti, kur ai ishte vetëm 26 vjeç gradohet kolonel i Ushtrisë franceze. Ai nuk hezitoi të shërbente në stafin personal të Neyit. Zhomini luftoi së bashku me të në betejën e Ulmit. Në 1806, Zhomini publikoi pikëpamjet e tij me luftën e Prusisë. Kjo së bashku me njohuritë që kishte për fushatat e Frederikut të Madh, Zhomini ishte prezent me Napoleonin në Jena dhe Eylau, ku fitoi dhe kryqin e Legjionit të Nderit.

Mendimtar gjenial i fushëbetejës
Pas luftës së Tilsit, Zhomini ishte bërë shef i Shtabit i Marshall Neyit. Në fushatën spanjolle të vitit 1808, këshillat e tij në aspektet strategjike të luftës ishin në nivelet e marshallit, por Zhomini jo gjithmonë ishte i një mendje me shefin e vet, me marshallin Neyi. Kjo solli edhe distancimin nga marshall Neyi, i cili në një periudhë kohore e la Zhominin në mëshirën e kundërshtarëve të tij, sidomos të Luis Aleksandër Bertierit, shefi i Shtabit të Perandorit Napoleon Bonopartit. Ushtaraku tashmë madhor Zhomini i lënë krejtësisht jashtë vëmendjes së shtabit napoleonian, bëri përpjekje dhe hyri në bisedime për të hyrë në Ushtrinë ruse. Kur Napoleoni mësoi mbi përpjekjet e Zhominit që kërkonte të linte Ushtrinë franceze në këmbim të asaj ruse e detyroi Zhominin të qëndronte në detyrë me gradën e gjeneralit të brigadës në një moshë gati 30 vjeçare. Pas ca vitesh Zhomini shërbeu në Ushtrinë franceze dhe atë ruse. Por kur lufta ndërmjet Francës dhe Rusisë filloi, ai u gjend mes dy zjarresh, në një situatë tepër të vështirë. Kështu që vendosi të vetëpërjashtohej nga detyrat e drejtimit të luftimit dhe të ngelej vetëm në një detyrë në linjën e komunikimit, pra jo në atë të luftimit.
Bota akademike ushtarake e vlerëson sot Baronin Antoine Henri Zhominin si një artist i madh, por edhe një gjeometër të luftës. Edhe pse ai e shikon luftën si një dramë të tmerrshme, përsëri ai vëren që " …shumë gjeneralë apo liderë, me një shkallë reputacioni edhe pse flasin gjerësisht për parimet e luftës, jo rrallë për mungesë perceptimi të saktë në teori, bëhen studentë të dobët në të aplikuarit dhe dështojnë në realizimin e tyre…".
Koha provoi se, përsëri më vonë Zhomini, iu ribashkua Nejit dhe mori pjesë në betejën e Lutzen-it. Në pozicionin e shefit të shtabit të korparmatës së Nejit, Zhomini shpalosi gjithë aftësitë dhe kapacitetin e tij prej ushtaraku të madh, që di të udhëheqë me zhdërvjelltësi trupat në fushëbetejë dhe të korrë fitore. Mençuria e Zhominit në studimin e "stuhisë së shkatërrimit të armikut", e shikonte si veprim dinamik të Ushtrisë franceze dhe komandantëve të rinj. Por veprimtaria e Zhominit dhe vendosmëria në pikëpamje e ide krijonte edhe keqkuptime të caktuara; ndërsa që në veprime praktike luftarake ndonjëherë edhe rezultate jo të sigurta e të pritshme nga eprorët.
Pas disa vitesh jashtë shërbimit dhe punës letrare, Zhomini rifilloi punën e tij në Ushtrinë ruse, në 1823, ku iu dha edhe grada madhore gjeneral. Që prej vitit 1823 e deri sa doli në pension në 1829, ai u punësua në edukimin ushtarak të Tsar Nikolasit (që vjen pas perandorit). Në 1828 ai u punësua në luftën ruso-turke.
Në pikëpamjet e tij, Zhomini ka mbajtur për vite me radhë një qëndrim kundërshtues, të fshehur në raport me ushtrinë ruse, sikurse në fakt ai kishte refuzuar të merrte pjesë në pushtimin e Rusisë më 1812. Më e rëndësishmja dhe gjithashtu një pikë që vet Napoleoni e ka komentuar është se, "Zhomini është në fakt një qytetar zvicerian jo një francez". Patriotizmi i tij zvicerian ishte në fakt i fortë dhe ai u tërhoq nga ushtria Allies më 1814, kur ai zbuloi që nuk mund ta parandalonte dhunën e Allies kundër neutralitetit të Zvicrës. Në momentin me kritik të betejës së Eylau ai u shpreh: "Sikur të isha një komandant rus vetëm për dy orë". Në kokën e tij shpaloste idetë gjeniale të strategut, idetë që "luante me strategjinë".
Kur u bashkua me Allies, ai ndërmori detyrën e gjeneralit lejtnant dhe emërimin si audjutant nga Cari, dhe përvetësoi një asistencë të rëndësishme gjatë fushatës gjermane, një akuzë me të cilën trajtoi numrin, pozitat dhe qëllimet e francezëve për armikun dhe ishte më vonë i njohur nga Napoleoni të ishte pa funksion. Si një patriot zvicerian dhe një oficer francez, ai kundërshtoi të merrte pjesë në korridorin e Rhine në Basel dhe pushtimin e radhës së Francës. Në vitin 1815, ai ishte me Car Aleksandrin në Paris, dhe konsistoi t'i shpëtonte jetën komandantit të tij të vjetër Ney. Kjo mbrojtje e Ney i kushtoi për pak pozitën e tij në shërbimin rus. Ai doli me sukses, pavarësisht, me rritjen e rezistencës së armikut dhe mori pjesë në Kongresin e Vjenës.
Në 1829, Zhomini u caktua në Bruksel, ku shërbeu në vendin kryesor të mbrojtjes për 13 vitet në vazhdim. Në 1853, pasi u përpoq pa sukses të sillte mirëkuptimin politik midis Francës dhe Rusisë. Zhomini u thirr në San Peterburg për t'u bërë këshilltari ushtarak i Tsarit gjatë luftës së Krimesë. Ai u rikthye në Bruksel në 1856. Deri në fund të jetës, Zhomini ishte i zënë me shkrimin e traktateve dhe letrave me subjekte ushtarake dhe historike. Në 1859, iu kërkua nga Napoloni i III të përgatisë një plan për fushatën luftarake për luftën italiane. Edhe pse një moshë tashmë të pjekur dhe që mbarte një përvojë të gjatë luftrash e betejash, Zhomini pati angazhime në fushën e strategjisë, pavarësisht kufizimeve të kohës në të cilën jetoi.. Zhomini vdiq në Passy vetëm një vit përpara se të shpërthente lufta franko-prusiane të vitit 1870-1871.
Shkrimet me natyrë ushtarake shpesh janë imituar keq: ai përdorte një fjalor me terma gjeometrik për bazat, linjat strategjike dhe pikat kyçe. Përshkrimet e tij ishin krejtësisht të thjeshta: vendos forcat luftuese në pikat decizive, këtë e demostron në kapitullin e 25-të famshëm teorik. Ndërsa Karl Klauzevici, konkurenti më i madh i Zhominit në fushën e teorive ushtarake strategjike thoshte për të: "Zhomini me inteligjencën dhe eksperiencën luftarake renditet atë ndër më të besueshmit dhe ndër më të dobishmit". Pasi iku nga shërbimi për Napoleon Bonopartin, ai e mbante veten me reputacionin kryesisht me anë të prozës. Stili i tij unik, jo si Klauzevici, reflektonte dëshirën e tij në kërkim të audiencës dhe të publikut. Ai shkruante së tepërmi me subjekte praktike (logjistikën, fuqinë detare), të cilat Klauzeviçi i kishte injoruar në shkrimet e tij. Elementët e diskutimit të tij bëheshin për të mbrojtur pozicionin e tij politik ose për të zgjeruar lidershipin. Për Zhominin, vdekja e Klauzevicit 38 vjet më herët se ajo e veta, erdhi si pasojë e një fati të mirë e të rrallë. Historianët, hulumtuesit, studiuesit dhe analistët e luftrave, teorive të strategjisë së fitores në fushëbetejë u janë referuar këtyre dy kolosëve të mendimit ushtarak pa i ndarë ata.

Mendimi ushtarak binjak "zhominian" dhe "klauzeviçian"
Traditat e teorisë ushtarake të themeluara nga Zhomini dhe Klauzeviçi kanë një impakt definitiv në mënyrën e të menduarit ushtarak në ditët e sotme. Është fakt se shumë shpesh Zhomini është trajtuar si dikush, i cili është i kundërt me Klauzeviçin. Mendimtarët ushtarakë janë ndarë me epitete si "zhominian" dhe "klauzeviçian". Megjithatë Zhomini dhe Klauzeviçi shpesh dalin si të kundërt ose si binjak të njëri-tjetrit. Në realitet, Zhomini dhe Klauzeviçi panë të njëjtën gjë në luftë, por e panë atë me sy të ndryshëm.
Po të vëzhgohet me kujdes mendimi binjak "zhominian" dhe "klauzeviçian" dallon të përbashkëtat, të cilat mund të përblidhen në tre burime: së pari në një interes të përbashkët historik në fushatat e Frederikut të Madh; së dyti të dy kanë eksperiencë të gjatë personale në luftërat e Napolonit, megjithëse përgjithësisht kanë qëndruar në anë të ndryshme dhe të kundërt; dhe së treti ç'ka merr më shumë rëndësi tek vlerësimi dhe leximi i librave të njëri-tjetrit. Pavarësisht se kanë këto gjëra të përbashkëta, teoritë e tyre ushtarake janë thellësisht të ndryshme dhe burimet e këtyre ndryshimeve mund të gjenden në personalitetet e kundërta te tyre. Burri i cili kërkoi të interpretojë Napoleonin në botën ushtarake ishte Antoni Henri Zhomini, më vonë Baroni Zhomini, një zvicerian që fliste frëngjisht, një bankier, një i ri i bashkuar me ushtarët franceze, një ushtarak kariere, një mendimtar, një strateg, një patriot, një shkrimtar, që pasurinë intelektuale se mbante vetëm për vete.
Kur filloi të shërbente në ushtri, pasi u pranua si vullnetar në shtabin e marshall Nejt (i cili sponsorizoi të botonte veprën që në origjinal quhet "Traité de grande tactique". Ai shërbeu në fushatat në Prusi e më vonë në Spanjë. Ai mori një post të rëndësishëm në Ushtrinë e Napoleonit, pasi kishte shërbyer në Austerliz. Arroganca e Zhominit dhe ambicja e pamasë e tij, bënë që ai të kishte shumë përplajse me marshallin Nej. Gjithësesi, Zhomini u gradua gjeneral brigade dhe iu dhanë detyra larg trupave. Pasi u kthye nga fushat ruse, ai dha dorëheqjen nga marrshalli Neji, për objektiva dhe qëllime të reja. Në aspektet e strategjisë ushtarake është më mirë që të njohësh forcën reale të armikut, edhe kur rrethohesh forca më të dobëta që të kundërshtojnë në radhët e veta. Kolonel Zhomini kishte të drejtë për këtë.

Gjenerali shkrimtar
Produkti i veprimtarisë publicistike të Antoine Henri Jomini janë edhe "Arti i luftës" botuar dhe ribotuar disa herë, "Jeta e Napoleonit", "Politikat dhe historia ushtarake e fushatës së Vaterlosë", "Tablo analitike e principeve të luftës" etj. Zhomini u plak dhe u mençurua në fushëbetejë. Ai e pati jetën të gjatë që t'i "vërtetonte" në praktikë teoritë e tij. Edhe kur nuk vërtetoheshin, ai kishte mundësi t'i riformatonte sipas zhvillimeve të kohës. Zhomini ishte një shkrimtar profilik gjatë gjithë jetës së vet. Në rrethet shkencore ushtarake është gjykuar se vepra "Arti i Luftës", që u publikua në 1838 është kulmi i veprimtarisë së tij. Ajo përmban gjithë doktrinën dhe teorinë që ai e kishte vëzhguar nga afër nga vëzhgimet e bëra nga metodat e luftës së Napoleonit. Klauzevici dhe Zhomini ishin për një kohë të shkurtër në pozicione të larta komanduese në luftërat e Napoleonit, sikurse edhe vëzhgues të hollë të luftës. Të dy e shikonin njëri-tjetrin me kundërshti, edhe pse ajo qe thonë për luftën është e ngjashme dhe i përbashkon por edhe i ndan në mendim. Klauzevici është i mbushur me filozofinë kantiane, ai shkruajti për mbretër, qeveri, ministra të luftës dhe për komandantë dhe oficerët e shtabit. Filozofia e Zhominit ndryshonte nga ajo e Klauzeviçit në një masë të konsiderueshme, prandaj dhe Zhomini i përgjigjej me të njëjtën monedhë. Gjatë jetës së tij të gjatë, Zhomini gëzoi një reputacion të lartë, pse jo edhe absolut. Pas suksesit Prusisë në luftën Austro-Prusiane në 1866 dhe luftës Franko-Prusiane në 1870, ylli i Klauzeviçit shkëlqeu më tepër, krahasur me Zhominin, edhe për faktin e kombësisë, por pa mundur të eleminohej një ndër kolosët e mendimit ushtarak të kohës. E gjithë dija nuk është dije e re. Ajo që ishte e vërtetë në vitin 1838 është e vërtetë edhe sot. Ka të ngjarë të jetë e vërtetë edhe në 2032 dhe më pas në përjetësi, pasi bazat taktike janë hedhur në atë mënyrë të pandrysheshme, bazuar në principe fondamentale. Objekti i leximit të veprës së Zhominit është të dallojë "artin" e Artit të Luftës dhe të zhvilloi një bazë racionale për diskutimin e avantazheve dhe të rreziqeve të formacioneve luftarake. Ndërkohë diagramat e Zhominit u skicuan prej tij në mënyrë aq orgjinale, ato ju referoheshin batalioneve, brigadave, divizioneve etj. Të përfshira në vepër janë dhe komentet e Zhominit mbi taktikën në përgjithësi, të vërtetat e së cilave tingëllojnë tepër të njohura edhe në ditët e sotme. Historia e zvicerianit, që lindi në kantonin francez në 1779, djalit me prindër që rridhnin nga shtresa e mesme, me edukim të përmbushur në Paris, bashkuar ushtrisë franceze në 1797, kur ishte akoma fëmijë filloi karrierën e tij të gjatë ushtarake, fillimisht në një detyrë të ulët. Në paqen e vitit 1801-1803, Zhomini shkruajti përmbledhje për fushatat e Frederikut të Madh, ç'ka është dhe zanafilla e shkrimtarit-gjeneral.
Zhomini, "artisti", që i dha shkencës ushtarake "Artin e luftës"
Me të drejtë shkenca ushtarake shtron pyetjen: Pse "Arti i luftës" është shkencë dhe ku qëndron përmbajtja shkencore? "Arti i luftës" i Zhominit konsiston në pesë drejtime themelore: strategjia, logjistika, taktika, inxhinieria dhe taktikat e larta. Aftësia politike në lidhje me luftën vjen së bashku me definicionet gati dy shekullore: "Një qeveri shkon në luftë për të vendosur disa të drejta ose për t'i mbrojtur ato"; "Për të mbrojtur dhe për të mirëmbajtur interesat e larta të shtetit si në fushtën ekonomike, infrastrukturë dhe në agrikulturë"; "Për të mbështetur shtete fqinjë, ekzistenca e të cilave është e domosdoshme për sigurinë e qeverisë së vendit"; "Për të përmbushur detyrimet e aleancës ku një vend merr pjesë"; "Për të propaganduar teori politike ose religjoze, fetare"; "Për të rritur influencën dhe fuqinë e shtetit dhe për të mbrojtur pavarësinë e shtetit"; "Për të rivendosur nderin e shkelur dhe nga mania që ka shteti për të pushtuar". Por një shtet mund të ndërmarrë veprime ushtarake ndaj një shteti tjetër për disa arsye: "Një shtet thjesht mund t'i shpallë luftë një shteti tjetër"; "Një shtet mund t'i hapë luftë shumë shteteve në një alenace me njëra-tjetrën"; "Një shtet në një aleancë më një shtet tjetër mund t'i hapin luftë një armiku të vetëm"; "Mund të jetë një luftë nacionale ose kundër armikut"; "Lufta mund të jetë civile ose luftë religjioze"; "Lufta gjithmonë duhet të zhvillohet duke respektuar principet e mëdha të artit që ajo përmban. Duhet treguar mjaft mençuri në marrjen e veprimeve operacionale, të cilat varen nga rrethanat e çështjes në fjalë". Një ndër konsideracionet dhe postulatet me vlerë të Zhominit është se, "Kur një shtet ka pretendime për një shtet tjetër, ai nuk duhet gjithmonë të ndëryjë me anë të forcës dhe të përdori ushtrinë . Fillimisht duhet marrë parasysh interesi publik para se të ndërmerret ndonjë veprim konkret luftarak". Zhomini mbetet një figurë e madhe ushtarake me vlera të shumanshme, si dhe një mësues i madh i strategjisë ushtarake moderne, që veproi në kushte e rrethana të caktuara historike, ku situata ndërron me shpejtësi. Objekti i studimit të tyre është pjesë e rëndësishme e njohjes së trashëgimisë edhe në fushën e strategjisë