Nga nënkolonel Çlirim Toci
Kolegji i Mbrojtjes

Është thënë: "Nëse ju njihni armikun siç njihni veten, ju do të fitoni njëqind herë, në të njëqind betejat. Nëse ju njihni vetëm veten tuaj por nuk e njihni kundërshtarin, ju do të fitoni një betejë dhe do të humbni betejën tjetër. Nëse ju nuk njihni veten tuaj dhe as armikun, ju do të humbisni gjithmonë", Sun Tzu ( The Art of War)
Ndryshimet në fushën e Sigurisë të politikës dhe të ekonomisë janë bërë promotore të zhvillimeve në vendet e demokracive të konsoliduara dhe të demokracive në zhvillim. Vendet e Ballkanit Perendimor[1] dhe të Evropës Juglindore[2] filluan t'i kushtojnë rëndësi dhe vëmendje bashkëpunimit, rritjes së besimit dhe sigurisë. Aktorët civilë dhe ushtarakë po bëhen çdo ditë e më të përgjegjshëm për rolin dhe ndërtimin e shtetit të së drejtës, promovimin e vlerave demokratike dhe respektimin e lirive të njeriut. Respektimi dhe zbatimi i këtyre elementeve përfshin të gjithë aktorët, që merren me problemet në fushën e Sigurisë dhe të Mbrojtjes.
Ndryshimet e pas viteve 1990 mundësuan dhe krijuan një mjedis të ri bashkëpunimi në fushën e Mbrojtjes dhe të Sigurisë. Këto ndryshime hodhën hapat dhe bazën e lindjes së misionit të ri të diplomacisë ushtarake, e cila ndikoi në krijimin dhe formatimin e institucionet të atasheut ushtarak. Ky institucion, pas shpërbërjes së BS dhe intesifikimit të luftës kundërterrorizmit, është rritur në formë dhe përmbajtje, duke ndikuar në mjedisin e ri të sigurisë në shekullin e 21-të. Sot atasheu ushtarak është pjese e një numri aktivitetesh në fushën e Mbrojtjes, në mbështetje të vendimmarrjes në sistemin e komandimit ushtarak.
Harta politike e dy dekadave të fundit ka ndryshuar rrënjësisht, duke rritur rëndësinë e diplomatit ushtarak jashtë vendit[3]. Nga viti 1945, numri i vendeve anëtare të OKB-s ka ndryshuar nga 51 shtete sovrane, sot afërsisht në 200 vende. Njëzet vjet më parë, nga ish-BS dolën një numër i madh shtetesh të pavarura. Vendet e reja filluan të prezantonin identitetin e tyre kombëtar dhe kulturor, e cila u shoqërua me rizbulimin e gjuhëve amëtare të ndrydhura nga politika e terrorit e ndërmarrë nga sovjetikët.
Fragmentimi i vendeve të dala nga Lufta e Ftohtë dhe rritja e numrit të shteteve me demokraci të brishtë e vunë qeverinë dhe Forcat e Armatosura shqiptare përpara sfidave të reja. Ndryshimet globale dhe rajonale krijuan dhe hodhën bazat e diplomacisë të re ushtarake, e cila i ka fillesat e saj pas vitit 1990. Në mbështetje të misionit diplomatik Ministria e Mbrojtjes hapi zyrën e atasheut ushtarak në një numër vendesh të NATO-s dhe partnere. Forcat e Armatosura të Shqipërisë kanë atashe ushtarakë në SHBA, Mbretërinë e Bashkuar, Gjermani, Francë, Itali, Spanjë, Belgjikë, Austri, Greqi, Turqi, etj. Atasheu ushtarak është pjestar i Forcave të Armatosura (FA), i cili shërben në ambasadat e akredituara në vendet e huaja, si përfaqësues i Ministrisë të Mbrojtjes dhe gëzon imunitet diplomatik. Diplomati me uniformë përzgjidhet nga Forcat e Armatosura dhe është përgjegjës për të gjitha aspektet, të cilat kanë të bëjnë me marrëdhëniet dypalëshe dhe shumëpalëshe në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë. Ai shërben si pikë lidhëse midis institucionit të mbrojtjes të vendit që përfaqëson dhe institucionit të mbrojtjes të vendit ku ai shërben. Por cila është zanafilla e fillimeve dhe identifikimit të institucionit të atasheut ushtarak? Në përgjigje të kësaj pyetje, atasheu ushtarak, si pozicion, është shfaqur në shekullin e 17-të në luftën 30-vjeçare të zhvilluar nga Duka Richelieu, i cili në atë kohë dërgoi jashtë vendit oficerë për t'u lidhur dhe komunikuar me fuqitë aleate, me qëllim monitorimin e zhvillimeve ushtarake dhe mbledhjen e informacioneve intelegjente[4]. Për shembull, emërimi zyrtar i atasheut ushtarak/Mbrojtjes ka ndodhur në shekullin e XIX, si pjesë përbërëse e diplomacisë europiane [5].
Zhvillimet dhe luftrat e shumta të zhvilluara në shekullin 18-të dhe 19-të i detyruan vendet e përfshira në luftime të institucionalizonin pozicionin e atasheut ushtarak. Vendet si, Mbretëria e Bashkuar, Franca, Gjermania, Italia, Turqia, Rusia krijuan institucionin kombëtar të atasheut ushtarak, i cili u siguronte ndërlidhjen, mbledhjen e informacioneve dhe koordinimin me aleatët e përfshirë në konflikt.
Fillimet e shekullit të 20-të hodhën bazat dhe konsoliduan më tej rolin dhe pozicionin e atasheut ushtarak. Një numër i madh vendesh, gjatë Luftës së Ftohtë, e përdorën atasheun ushtarak jo vetëm si element ndërlidhës midis vendeve dhe Forcave të Armatosura, por edhe si mbledhës i informacioneve. Periudha e Luftës së Ftohtë, pozicionin e atasheut ushtarak e profilizoi më shumë në rolin e zbuluesit, sesa atë të diplomatit me uniformë. Ushtarakët e emëruar në këtë detyrë ishin përgatitur të përballeshin me sfidat e sigurisë dhe problemet e Mbrojtjes të shekullit të 20-të.
Ndryshimet në mjedisin e sigurisë, proceset e reja demokratike dhe rënia e Perdes së Hekurt midis Perëndimit dhe Lindjes, përcaktuan detyra dhe hapën perspektiva të reja për rolin dhe detyrat e atasheut ushtarak. Detyra dhe funksioni i atasheut ushtarak në kushtet e reja të sigurisë dhe mbrojtjes është përqëndruar më shumë, në fushat e paraqitura më poshtë:
Në kushtet e reja të mjedisit të Sigurisë dhe Mbrojtjes, atasheu ushtarak është këshilltar i ambasadorit në lidhje me çështjet e Mbrojtjes.
Shërben si ndërlidhës ndërmjet institucionit të Mbrojtjes të vendit që përfaqëson dhe vendit ku aktivizohet.
Analizon situatat e vendit pritës në lidhje me problemet e Sigurisë dhe Mbrojtjes.
Atasheu ushtarak është diplomati më i lartë i FA, jashtë vendit (diplomati me uniformë).
Forcat e Armatosura të shekullit të ri kanë hedhur bazat dhe përcaktuar kriteret mbi detyrën dhe funksionin e atasheut ushtarak me ndikim kryesor në zixhirin dhe proceset e zhvillimit dhe zbatimit të diplomacisë ushtarake. Për shembull, forcat ushtarake amerikane e konsiderojnë rolin dhe rëndësinë e institucionit të atasheut ushtarak, si promotore në rritjen e marrëdhënieve dypalëshe dhe mirëbesimit midis vendeve partnere.[6] Përkufizimi i disa komentuesve ushtarakë (military thinkers) se, roli i atasheut ushtarak nuk është gjë tjetër veç protokoll, alkool dhe kolesterol (More than protocol, alchol and cholesterol) [7], sot nuk është tërësisht i vërtetë. Termi atashe ka një kuptim të saktë dhe preciz në përdorimin diplomatik. Ushtaraku i cili dërgohet jashtë vendit nuk është vetëm atashe, ai/ajo duhet të pajisen me status dhe imunitet të plotë diplomatik. Që nga fillimi, atasheu ushtarak në pikpamje të përgjithshëme ka qënë diçka hibride në botën e marrëdhënieve ndërkombëtare. Ai/ajo ka qënë pjesërisht diplomat, pjesërisht ushtarak, pjesërisht zbulues dhe siç thotë Lordi George Curzon (Xhorxh Kurzon) jo plotësisht i mirëpritur.[8] Atashetë ushtarak në të shkuarën janë konsideruar, si syte dhe veshët e kombit jashtë vendit para se të zhvilloheshin dhe përfeksionoheshin teknologjitë e zhvilluara, për shembull ndjekja e situatave me satelitë dhe fotografimi nga lart. Sot shumë vende të rajonit dhe NATO-s, duke përfshirë dhe forcat e armatosura të Shqipërisë, i japin insititucionit të atasheut ushtarak rëndësi strategjike dhe dërgojnë jashtë vendit ushtarakët më të mirë. Ata në shumë raste fuksionojnë si pjesë e pandarë e diplomacisë ushtarake dhe kombëtare.
Në këtë kontekst, ish-Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Lordi Xhorxh Robertson, akrkitekt i diplomacisë ushtarake në Forcat e Armatosura të Britanisë së Madhe, gjatë kohës si Sekretar i Mbrojtjes në vitin 1998 në Dokumentin e Strategjisë (UK), do ta përcaktonte këtë proces si "çarmatosje e mëndjes". Ndërsa strategu i madhe kinez Sun Tzu ka përcaktuar se "shtetit i nevojiten lojtarë të mirë, të cilët dinë të luajnë dhe zhvillojnë diplomacinë ushtarake". Në pikpamjen Shqiptare, Atasheu Ushtarak, duhet të 'eksportojë' jashtë vendit imazhin e FA dhe prezantoi procesin e zhvillimit dhe modernizimit. Diplomati i veshur me uniformë, duhet të jetë, partiot, i përgatitur dhe i përgjegjshëm, kompetent në realizimin e detyrave dhe hallkë me vlerë në shërbim të FA.

Shënime sqaruese

1-Termi "Vendet e Ballkanit Perendimor" është përdorur pas vitit 1998 nga vendet e Evropës Perëndimore. Vendet e Ballkanit Perëndimor: Shqipëria, Kroacia, Mali i Zi, Bosnja, Serbia dhe Maqedonia.
2-Termi "Evropa Jug-lindore" përdoret shpesh nga diplomacia amerikane në identifikimin e vendeve të këtij rajoni.
3-Timoty C. Shea, Transformin Military Diplomacy, JFQ, fq. 49
4-Astrit Alia, Diplomacia Ushtarake, Gazeta Ushtria fq.10
5- E.S. Williams, fq. 20-21
6- Timothy C. Shea, fq. 49
7- Po aty
8- B.I.Spector dhe I.W. Zartman, fq. 172-174