KulturëAkademi përkujtimore në QKMBM për kompozitorin Prof. Çesk Zadeja
07 qershor 2012
Në kuadrin e 100-vjetorit të Pavarësisë dhe krijimit të FARSH, Qendra e Kulturës, Medias dhe Botimeve të Mbrojtjes, në bashkëpunim me Drejtorinë e Bashkëpunimit Civilo-Ushtarak në SHPFA, Këshillin e Muzikës Shqiptare, Akademinë e Shkencave të Republikës së Shqipërisë, Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Kosovës dhe me Universitetin e Arteve, organizuan sot në sallën e madhe të QKMBM “Akademinë përkujtimore me rastin e 85-vjetorit të lindjes të kompozitorit Prof. Çesk Zadeja”- “Artist i Popullit”.
Qëllimi i këtij aktiviteti është përkujtimi i kësaj figure qendrore të muzikës shqiptare të shekullit XX, krijuesi i shkollës kombëtare në muzikë, i mbiquajtur “Babai i muzikës shqiptare”. Në këtë aktivitet veç familjarëve, të afërmeve dhe miqve merrnin pjesë zëvendësministrja e Kulturës Suzana Turku, Kryetari i Akademisë së Shkencave Gudar Beqiraj, Rektori i Universitetit të Arteve Petrit Malaj, Dirigjenti Bujar Llapaj si dhe të tjera personalitete të fushës si Limoz Dizdari, Fatmir Hysi, Thoma Gaqi, Holta Sina etj. Kjo Akademi Përkujtimore nisi me ekspozimin për herë të parë për publikun të partiturave të filmit “Skënderbeu” të vitit 1952.
Në e hapjes Drejtori i Drejtorisë së Aktiviteteve dhe Marrëdhënieve me Komunitetin në QKMBM z. Vasil Tole tha: - “Duke ju uruar mirëseardhjen në këtë “Akademi përkujtimore”, me rastin e 85 vjetorit të lindjes së Akademik, Prof. Çesk Zadejës, më lejoni t’ju pohoj faktin se, si askush krijues i muzikës shqiptare përpara Tij, profesori ynë i nderuar e dinte që me gjallje, se vepra e Tij do të vazhdonte të interpretohej, studiohej dhe përmendej përherë e më shumë në të ardhmen. I vendosur për gati 50 vjet në qendër të “botës” muzikore shqiptare (nga vitet 1950 e këtej), vepra e Zadejes si një domosdoshmëri dhe pasqyrë e kohës, përveç primatit historik dhe identitetit të spikatur, inicioi për muzikën shqiptare “erën e re” të saj, ndërkohë që prej atëherë, në secilin prej ditëve që kalonte dhe përpara të gjithëve, kjo muzikë e cila përshkruhej si “e re”, “moderne” etj, shndërrohej gradualisht dhe vazhdimisht në një pjesë të traditës kulturore shqiptare”.
Më tej z. Tole do të shtonte se: - “Pjesë të këtij “peizazhi muzikor” historik patët mundësi të shihnit edhe gjatë ekspozitës me partiturat muzikore të filmit klasik “Skënderbeu”, të kompozuara në vitin 1952 nga 26-vjeçari Zadeja dhe të ekspozuara për të parën herë për publikun shqiptar. Po përse muzika e Tij ishte, është dhe do të jetë? Përgjigja e kësaj pyetje është brenda muzikës së tij mjeshtërisht të bukur, sublimisht të frymëzuar si dhe në platformën e tij krijuese të paraqitur në librin e tij mbi kompozicionin: “Vetëparja e procesit”. Përmes kësaj dëshmie unikale për thelbin e krijimtarisë së tij ai provon se procesi kompozicional muzikor është i pashkëputur nga vijimësia historike e muzikës botërore, prej kulturës kombëtare por edhe nga konteksti personal i jetës së kompozitorit. Në të thuhet se, për të bërë zbulime të veçanta mbi identitetin kulturor, kërkohen studime dhe bindje të qarta profesionale, gjë të cilën ai e realizoi në krijimtarinë e tij përmes talentit dhe koncepteve të qarta”. Ndër të tjera në fjalën e tij z.Tole tha se: - “Në fund të fundit, Zadeja ia doli ta shndërrojë kompozimin e muzikës nga një proces individual, në një akt të dashurisë së Tij për familjen, atdheun dhe për popullin. Sot, ashtu si në gjallje të tij ne jemi këtu për të folur përsëri për të si krijues, pedagog, kritik muzike, administrator i kulturës, mik e koleg por edhe si lideri shpirtëror i muzikës sonë: në Shqipëri dhe Kosovë”. “Ndërkohë që vitet ikin, jemi akoma më të qartë se Çesk Zadeja, i lindur me 8 qershor që njihet botërisht edhe si “Dita e Oqeaneve”, nuk ishte një ndër kompozitorët më të rëndësishëm shqiptarë të shek. XX-të, por ishte krijuesi i shkollës sonë kombëtare në muzikë. Për këtë arsye jemi mbledhur, për t’u takuar përsëri me të dhe për t’ju thënë mirëserdhët në trashëgiminë shpirtërore të Zadejës, e cila ashtu si detet dhe oqeanet është pjesë e përbashkët e trashëgimisë kulturore evropiane të shqiptarëve!” – përfundoi fjalën e tij Drejtori i Aktiviteteve dhe Marrëdhënieve me Komunitetin në QKMBM z. Vasil Tole.
Më pas në këtë “Akademi Përkujtimore” referoi dhe Prof. Dr. Fatmir Hysi, në lidhje me “Vendin e Zadesë në Kulturën Shqiptare”. Ai u shpreh se: - “Çesk Zadeja ka qenë ndër zërat më të rëndësishëm të muzikës, i cili hyri me autoritet të padiskutueshëm në kulturën shqiptare të shekullit të 20-të dhe po ashtu u largua nga skena e saj, duke lënë pas, shenja të çmuara të identitetit kombëtar; shenja që lidhen me krijimtarinë, po aq sa me mësimin e muzikës; me trajtimet e thjeshtësuara teorike, po aq sa me analizat e saj të thelluara e shkencore. Fillimet imponuese të Çesk Zadesë u përkasin viteve 50-60 dhe shënojnë një çast të rëndësishëm për nismat profesioniste të kulturës bashkëkohore. Kjo, sepse pas gati gjysmë shekulli pavarësie, muzika shqiptare po fillonte të merrte një fizionomi tërësisht profesioniste, duke e kapërcyer anonimatin folklorik dhe të gjitha format e një produkti artistik gjysmë kolektiv. Në një atmosferë të tillë të përgjithshme ku, si ç’thashë, kishte filluar të qartësohej orientimi evropian i kulturës shqiptare, Çesk Zadeja arriti ta theksojë e ta përfaqësojë atë në mënyrën më të dallueshme. Në vitin 1956, kur shkroi Simfoninë e parë shqiptare, kultura jonë artistike në përgjithësi dhe ajo muzikore në veçanti vuanin një karakter të theksuar komplementar: Të qenit në shërbim të diçkaje, të ideve politike, të lëvizjeve shoqërore, të marrëdhënieve historike, të atmosferave argëtuese-edukative, etj. Në këtë kuptim, kishte shumë pak hapësirë për të sjellë vlera autentike profesioniste dhe për të krijuar me to një kuadër qytetar të marrëdhënieve shoqërore, me salla koncertesh, artistë solistë, orkestra të mëdha e të vogla, publik elitar e të apasionuar e të tjera si këto. Në atë kohë ne ishim duke përjetuar endè proceset e dallimit nga mendësitë folklorike dhe sidomos, ato të kapërcimit të mendësive dhe praktikave muzikore orientale. Këto janë procese historike, të cilat e shkëputën përfundimisht Shqipërinë nga varësia disa shekullore turko-bizantine dhe në të cilat Çesk Zadeja përfaqësoi një ndërgjegje dhe identitet të ri kombëtar. Me krijimtarinë e tij ai arriti të prekte pothuaj të gjitha format dhe gjinitë e trashëguara nga muzika evropiane dhe ajo e shkollave nacionale të shekullit të 19-të dhe të krijonte me to kuadrin shqiptar të një kulture të hershme me rrënjë kristiane”.
Më pas, fjalën e mori zëvendësministrja e Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë e Sporteve, znj. Zana Turku e cila tha -: “Të nderuar pjesëmarrës, personalitete të shquar të fushës së shkencës, artit, kulturës, artistë, punëtorë të palodhur të artit, të nderuar familjarë të familjes Zadeja. Ne jemi mbledhur të gjithë sot, për të kujtuar profesor Çesk Zadenë, një nga figurat më të shquara të kulturës shqiptare, një nga kontribuuesit më të mëdhenj në fushën artistike muzikore, kontribut i cili do të ndihmojë në hedhjen e bazave jo vetëm të shkollës shqiptare, por edhe të mendimit profesional së muzikës së kultivuar, të cilën do e përcjellin breza të tërë artistësh më pas. Çesk Zadeja për gjatë gjithë veprimtarisë së tij krijuese, organizuese e drejtuese gjeneroi standardet profesionale më të larta të arritura në lëmin muzikor. Që në fillimet e krijimit muzikor pati fatin të drejtohet dhe të ndikohet nga orifejt e kulturës muzikore më të hershme të muzikës shqiptare, muzikantë të spikatur profesionalë, artistë shkodranë, të cilët do të nisin epokën moderne në kulturën profesionale në artin muzikor përtej lëvizjeve amatore apo folklorike. Personalisht, jo vetëm për brezin tim të artistëve, por dhe për shumë gjenerata që u edukuan prej më shumë se 6 dekadave në shkollën shqiptare, përfshirë këtu të gjitha nivelet e arsimimit muzikor, zor se ka mbetur njeri pa e njohur, pa ekzekutuar apo pa studiuar veprat muzikore të profesor Çesk Zadesë. Mua sot m’u bë një ftesë për të përshëndetur si zëvendësministre e kulturës shqiptare, por unë nuk mund të rri dot pa e përmendur profesor Çeskun si një ish studente e tij. Besoj se të rralla do të jenë institucionet në Shqipëri, si për shembull Instituti i Lartë i Arteve dhe nuk ka trokitur në derën e profesorit, në familjen e Zadesë, dera e së cilës ishte e hapur si ditën edhe në orët e vona. Ishin studentë që mund të ishin dhe pedagogë e të tjerë, por që trokisnin te dera e profesor Zadesë. Këtu jemi shumë nga ish studentët e tij, të cilët i ka ndihmuar për kompozicionin ose detyrat e tyre. Ai ka ndihmuar këdo me këshillat e tij, ai shkoi në të gjitha aktivitetet e tyre në mbarë Shqipërinë, si në aktivitetet me profesionistë edhe në ato me amatorë. Do t’ju kujtoj diçka tjetër që lidhet ndoshta me profesionin, a mbani mend Çesk Zadenë që rrinte dhe tek dega ushtarake e ka ndihmuar artistët e rinj që do shkonin ushtarë dhe i ndihmonte për të qenë në grupet artistike kudo në repartet ose qytetet që ata shkonin. Në fillimet e mija si dirigjente, pas Akademisë së Arteve, kam qenë dirigjente në Liceun Artistik”.
Ndër të tjera në fjalën e saj ajo tha se Çesk Zadeja, pas formimit të tij me kthimin në Shqipëri pas studimeve në Konservatorin Çajkovski, intensifikoi krijimtarinë muzikore duke punuar ndërkohë edhe si udhëheqës artistik i Ansamblit Artistik të Ushtrisë dhe më vonë të Ansamblit Artistik të Këngëve e Valleve Popullore”. Më pas fjalën e morën Prof. Thoma Gaqi foli në lidhje me “Çesk Zadenë dhe shkollën kombëtare në muzikë”, Prof. Dr. Zana Shuteriqi “Zadeja dhe tradita muzikore shqiptare e viteve 1930” si dhe Docent Holta Sina “Figura e Çesk Zadesë si pedagog e publicist i shquar”. Aktiviteti vazhdoi me përshëndetje muzikore me pjesë të kompozuara nga Çesk Zadeja: Delina Zadeja në piano; Duo instrumentale: Laro v-cello dhe Ina Petrollari në piano dhe në fund një kuartet harqesh. Sot në orën 19:00 në sallën e Teatrit të Operas dhe Baletit do të ketë një koncert nga Orkestra Simfonike e Teatrit të Opereras dhe Baletit me vepra nga Prof. Çesk Zadeja me dirigjent Bujar Llapaj.
